Kiểm định khí thải xe máy: Ưu tiên 'lọc' xe cũ tại các đô thị lớn

Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ và Thông tư 92 của Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khí thải mô tô, xe gắn máy có hiệu lực từ ngày 1/7 tới. Tuy nhiên, việc triển khai trong thực tế sẽ gặp nhiều khó khăn.

Theo đại diện Cục Đăng kiểm Việt Nam, thời điểm "giờ G" để triển khai kiểm định trên thực tế dự kiến sẽ bắt đầu từ ngày 1/7/2027. Đây là khoảng thời gian đệm cần thiết để ngành đăng kiểm chuẩn bị, tránh cú sốc hạ tầng như từng xảy ra với ô tô.

Thống kê trên cho thấy, quy mô khổng lồ của bài toán này: Việt Nam hiện có gần 70 triệu mô tô, xe gắn máy sử dụng động cơ đốt trong. Chỉ riêng hai siêu đô thị là TPHCM và Hà Nội đã "gánh" lần 9 triệu và 6 triệu xe.

Cả nước hiện có 70 triệu mô tô, xe máy đang lưu hành.

Trong khi đó, năng lực đáp ứng hiện tại rất khiêm tốn. Theo rà soát, tổng số cơ sở kiểm định xe cơ giới và các trạm bảo dưỡng có khả năng tham gia mạng lưới kiểm định khí thải hiện nay chỉ dừng lại ở khoảng 470; mới chỉ đáp ứng chưa đến 50% nhu cầu thực tế.

Thách thức không chỉ nằm ở số lượng mà còn ở công nghệ. Các dây chuyền kiểm định ô tô hiện hữu hoàn toàn không phù hợp để kiểm tra xe máy. Để thực thi lộ trình, các đơn vị buộc phải đầu tư mới khu vực riêng biệt và thiết bị chuyên dụng.

Cục Đăng kiểm tính toán, để bộ máy vận hành trơn tru, cả nước cần khoảng 5.000 dây chuyền kiểm định chuyên biệt. Riêng áp lực tại Hà Nội và TPHCM cần tới 1.000 dây chuyền (Hà Nội 400, TPHCM 600) để phục vụ người dân.

Để tránh tái diễn cảnh người dân xếp hàng dài gây ùn tắc và bức xúc xã hội, Cục Đăng kiểm đã kiến nghị Chính phủ không áp dụng đồng loạt mà thực hiện theo lộ trình từng bước, phân loại theo địa bàn và niên hạn xe.

Giai đoạn 1 (khoảng 1,5 năm đầu) tập trung kiểm định nhóm xe sản xuất trước năm 2008 - nhóm phương tiện có tuổi đời trên dưới 20 năm, mức phát thải cao và nguy cơ mất an toàn lớn nhất. Giai đoạn 2 (2 năm tiếp theo) mở rộng sang nhóm xe sản xuất trước năm 2017. Giai đoạn 3 sau khoảng 3,5 năm triển khai hai giai đoạn trên, việc kiểm định mới áp dụng cho toàn bộ xe đang hoạt động.

Xe máy vẫn là nguồn phát thải CO và HC đáng kể trong không khí đô thị, đặc biệt với các dòng xe cũ không được bảo dưỡng định kỳ. Ảnh: Lộc Liên.

Đối với các địa phương còn lại, áp lực thấp hơn nên giai đoạn đầu sẽ tập trung vào xe sản xuất trước năm 2017, sau đó mới mở rộng toàn diện.

Hiện tại, Cục Đăng kiểm đang thúc đẩy hai mũi nhọn giải pháp bao gồm: Thứ nhất là số hóa toàn diện. Cục đang phát triển phần mềm quản lý cho phép người dân đăng ký kiểm định trực tuyến (tương tự như đặt lịch hẹn khám bệnh). Dữ liệu kiểm định sẽ được quản lý theo thời gian thực và cấp giấy chứng nhận điện tử. Giải pháp này không chỉ giảm ách tắc mà còn là "van khóa" quan trọng để hạn chế tiêu cực, nhũng nhiễu và tăng tính minh bạch.

Thứ hai, tận dụng nguồn lực xã hội. Cục Đăng kiểm đang bắt tay với Hiệp hội các nhà sản xuất xe máy Việt Nam (VAMM) và Hiệp hội Ô tô, xe máy, xe đạp Việt Nam (VAMOBA).

Mục tiêu của giải pháp thứ hai là huy động hệ thống trạm bảo hành, bảo dưỡng chính hãng (các Head, Town...) tham gia vào mạng lưới kiểm định. Đây là nước đi chiến lược nhằm tận dụng cơ sở vật chất sẵn có thay vì chờ đợi xây mới hoàn toàn.

Lộc Liên