Khoảng trống giữa thông tin và lựa chọn

“Mông lung” giữa nhiều lựa chọn

Chỉ còn khoảng 3 tháng trước kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, nhưng Nguyễn Hoàng Nguyên (Thanh Hóa) vẫn chưa có định hướng rõ ràng trong việc chọn trường, chọn ngành. Dự định đăng ký nguyện vọng vào một trường quân đội cùng một số cơ sở đào tạo khác, song Nguyên thừa nhận vẫn chưa hình dung được công việc tương lai nếu theo học các ngành này. “Em chưa thực sự thấy mình phù hợp hay yêu thích những ngành đã chọn và không ít bạn bè em cũng đang ở trạng thái mông lung như vậy”, Nguyên chia sẻ.

Trường hợp của Nguyên không phải cá biệt. Trên thực tế, dù các hoạt động tư vấn tuyển sinh, hướng nghiệp ngày càng được tổ chức rộng khắp, việc lựa chọn ngành học, trường học vẫn là bài toán nan giải. Những năm gần đây, các “Ngày hội tuyển sinh” thu hút đông đảo cơ sở đào tạo tham gia, cung cấp thông tin về ngành học, phương thức xét tuyển và cơ hội việc làm. Tuy nhiên, phần lớn hoạt động này vẫn dừng ở mức cung cấp thông tin. Học sinh có thể nắm được chương trình đào tạo, nhưng lại thiếu hình dung cụ thể về công việc sau tốt nghiệp, môi trường làm việc cũng như mức độ phù hợp với bản thân.

Hệ quả là, việc tiếp nhận lượng thông tin lớn trong thời gian ngắn khiến nhiều em rơi vào trạng thái “biết nhiều nhưng không hiểu rõ”. Không ít học sinh tham gia liên tiếp các buổi tư vấn nhưng vẫn chưa thể đưa ra lựa chọn, bởi thông tin chưa đủ chiều sâu để chuyển hóa thành hiểu biết và định hướng cá nhân.

Ở góc độ nhà trường, hoạt động hướng nghiệp vẫn chủ yếu được lồng ghép trong một số tiết học hoặc tổ chức theo hình thức ngoại khóa. Việc thiếu lộ trình xuyên suốt khiến công tác này chỉ mang tính thời điểm, chưa đủ chiều sâu để tác động đến nhận thức và quyết định của học sinh. Chính vì vậy, lựa chọn ngành học, trường học trở thành bước ngoặt quan trọng. Quyết định đúng không chỉ mở rộng cơ hội việc làm sau tốt nghiệp mà còn tạo điều kiện để người học phát huy năng lực. Ngược lại, lựa chọn thiếu phù hợp có thể dẫn đến việc phải học lại, chuyển hướng, thậm chí làm lại từ đầu.

Câu chuyện của Hoàng Hải là một ví dụ điển hình. Dù đã tốt nghiệp Đại học Giao thông Vận tải hơn 7 năm, anh chỉ gắn bó với nghề kỹ sư cầu đường trong khoảng 2 năm trước khi chuyển sang lĩnh vực kinh doanh bất động sản. “Tôi không thực sự phù hợp với kỹ thuật, mà hợp với môi trường năng động, giao tiếp nhiều. Trước đây tôi muốn thi vào Học viện Báo chí và Tuyên truyền, nhưng gia đình định hướng theo nghề kỹ sư”, Hải chia sẻ, đồng thời cho biết “tiếc quãng thời gian 4 năm học đại học”.

Từ thực tế này có thể thấy, không ít học sinh vẫn lựa chọn ngành nghề theo cảm tính, theo xu hướng hoặc chịu ảnh hưởng từ định hướng người thân. Một số em ưu tiên những ngành “dễ học, dễ thi”, trong khi chưa hiểu rõ yêu cầu nghề nghiệp, áp lực công việc hay mức độ phù hợp với chính mình.

Trong bối cảnh thị trường lao động biến động nhanh, nhiều ngành nghề mới liên tục xuất hiện với yêu cầu kỹ năng ngày càng cao, việc thiếu định hướng sớm và chính xác có thể khiến người học rơi vào tình trạng lệch pha giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn. Khi đó, những điều chỉnh về sau không chỉ tốn kém thời gian mà còn làm giảm cơ hội phát triển nghề nghiệp.

Hướng nghiệp từ sớm: Bắt đầu ngay khi chọn môn học

Theo thống kê của Bộ GD&ĐT, khoảng 60-65% học sinh phổ thông lựa chọn tổ hợp “Khoa học xã hội”. Con số này phản ánh xu hướng học tập, đồng thời đặt ra vấn đề về cách các em đưa ra quyết định của mình: Liệu xuất phát từ năng lực và định hướng nghề nghiệp, hay chỉ là một lựa chọn mang tính an toàn trong quá trình học và thi?

Thực tế cho thấy, không ít học sinh chọn tổ hợp “Khoa học xã hội” do áp lực học tập nhẹ hơn, dễ đạt điểm cao hơn, từ đó thuận lợi trong xét tốt nghiệp và tuyển sinh. Việc lựa chọn môn học vì thế thường gắn với mục tiêu “thi cho xong”, thay vì gắn với con đường nghề nghiệp lâu dài.

Ở chiều ngược lại, các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật, công nghệ - những ngành đang thiếu hụt nhân lực - lại đòi hỏi nền tảng kiến thức từ sớm. Khi học sinh không lựa chọn các môn liên quan ngay từ bậc phổ thông, cơ hội tiếp cận những lĩnh vực này về sau cũng bị thu hẹp. Điều đáng nói, nhiều em lựa chọn tổ hợp môn học nhưng chưa hình dung rõ ngành nghề tương ứng, dẫn đến tình trạng tách rời giữa việc chọn môn và chọn nghề.

Nhìn rộng hơn, thực trạng này cho thấy công tác hướng nghiệp hiện nay chưa thực sự chạm tới “thời điểm quyết định” - khi học sinh lựa chọn môn học. Nếu thiếu định hướng kịp thời, những lựa chọn ban đầu dễ mang tính cảm tính, nhưng lại có ảnh hưởng lâu dài đến hành trình nghề nghiệp. Tuy vậy, cũng cần nhìn nhận rằng, không phải mọi học sinh lựa chọn khoa học xã hội đều là “chọn đại”. Với nhiều em, đây là lựa chọn phù hợp với năng lực và sở thích. Tuy nhiên, tỷ lệ này chiếm đa số thì vấn đề không còn là lựa chọn cá nhân, mà trở thành một xu hướng cần được xem xét nghiêm túc.

Việc chọn môn học nghiêng về tiêu chí “dễ học, dễ thi” khiến khoảng cách giữa đào tạo trong nhà trường và nhu cầu của thị trường lao động sẽ ngày càng rõ nét. Đây cũng là khoảng trống mà công tác hướng nghiệp cần can thiệp sớm, trực tiếp và có chiều sâu hơn.

Rõ ràng, việc chọn ngành nghề không chỉ bắt đầu ở thời điểm đăng ký nguyện vọng, mà đã hình thành từ trước đó - trong cách học sinh chọn môn học, tiếp cận thông tin và hình dung về tương lai nghề nghiệp. Khi những lựa chọn ban đầu còn thiếu trải nghiệm và sự đồng hành cần thiết, các quyết định phía sau khó có thể rõ ràng và khoảng cách giữa việc học với con đường nghề nghiệp vẫn tiếp tục tồn tại. n

Học sinh tham gia Ngày hội tuyển sinh năm 2026

HOÀNG HƯƠNG