Khoảng lặng thời gian trên tóc mẹ

MẸ NGỒI CHẢI TÓC MÙA THU

Mẹ ngồi chải tóc bên thềm

Mùa thu gửi lụa nắng mềm trên tay

Hàng cau rụng chiếc mo gầy

Con chim sẻ nhỏ lượn bay mấy vòng

Lược mòn nửa chải nửa hong

Ngón khô chạm khẽ mà ròng ròng tuôn

Gió may lật những sợi buồn

Nghe như mây dạt trắng muôn muốt trời

Mùa thu chẳng nói một lời

Mà sao mắt mẹ cứ vời vợi xa

Cúc ngoài hiên lặng lẽ hoa

Hình như sương rụng buốt nhòa mắt con.

                                    Nguyễn Văn Song

Lời bình:

Nhà thơ Nguyễn Văn Song từng đoạt giải Nhất cuộc thi thơ của Báo Văn nghệ bằng một chùm thơ lục bát khá ấn tượng. Thi sĩ đồng quê này thường viết về những ám ảnh tâm thức mộc mạc, bình dị mà sâu sắc, hồn hậu đến hồn nhiên, và đặc biệt ở khả năng phát hiện những tứ thơ độc đáo, riêng biệt.

Minh họa: Hà Huy Chương.

Bài thơ “Mẹ ngồi chải tóc mùa thu” là một tứ thơ hay, giàu sức gợi. Mùa thu với những chiếc lá rụng bời bời, khiến ta liên tưởng đến bao sợi tóc mẹ rụng xuống theo bước thời gian. Mùa thu cũng có một ngày dành riêng cho mẹ trong tháng Mười thương mến. Nhưng bài thơ này dường như không chỉ nói về một mùa thu của đất trời, mà còn gợi ra mùa thu của đời người. Nhịp thơ lục bát tạo nên một giọng thơ rất riêng của Nguyễn Văn Song: Hài hòa, trầm tĩnh mà nao lòng, da diết.

Không có những phá cách đột biến, nhà thơ tạo ra những thăng hoa cảm xúc bằng ngôn ngữ hình tượng và những phát hiện tinh tế về thi tứ. Một giọng thơ nhiều chiêm nghiệm mà vẫn tung tẩy, bay bổng: “Mẹ ngồi chải tóc bên thềm/ Mùa thu gửi lụa nắng mềm trên tay”. Một định vị cụ thể “bên thềm” - nơi bắt đầu những bước đi chênh chao của cả đời người. Nắng thu hay lụa mềm, tất cả đều có lý. Ở đó có sự quấn quýt, yêu thương, trân trọng với người mẹ kính yêu khi tuổi tác về già, khi những hụt hẫng đã bắt đầu hiện diện qua hình ảnh: “Hàng cau rụng chiếc mo gầy/ Con chim sẻ nhỏ lượn bay mấy vòng”. Mo cau rụng hay tuổi tác mẹ rụng? Hình ảnh con chim sẻ nhỏ khiến ta hình dung đứa con bé bỏng trở về bên mẹ với những vòng bay yêu thương, ôm ấp một hình bóng thân thương.

Cái hay của bài thơ là đặc tả động tác chải tóc của mẹ mà nói được bao nỗi lòng âu lo, bao mỏi mòn canh cánh trong khung cảnh nắng thu: “Lược mòn nửa chải nửa hong”. Chải tóc để hong khô, nhưng cũng như hong lên lấp lánh những nỗi niềm: “Ngón khô chạm khẽ mà ròng ròng tuôn”. Một nhịp thơ lắng lại, chênh chao ở chữ “ròng ròng”, chứa đựng nhiều sức gợi về sự hao gầy trên mái tóc của mẹ. Từ hình ảnh mẹ chải tóc bên thềm nhà, thềm của mùa thu, hình ảnh thơ bỗng mở ra một không gian trìu mến, nâng niu và vươn xa.

Tôi chợt nhớ đến một câu thơ của nhà thơ tài hoa Phạm Ngọc Cảnh khi viết về mẹ mình: “Nắng đã chiều vẫn muốn hắt tia xa”. Đây là một hồi quang khi “Gió may lật những sợi buồn/ Nghe như mây dạt trắng muôn muốt trời”. Tôi rất thích cặp từ “muôn muốt” - một sự mềm mại, dịu dàng, vị tha, bao dung, tạo ra một độ yêu thương chu đáo, tin cậy. Mẹ ngồi chải tóc, những sợi buồn rụng xuống, nhưng trong tâm thế, tâm thái vẫn hướng tới những hy vọng hồi sinh.

Khổ thơ cuối như một nhịp vĩ thanh. Lặng im đấy mà xốn xang bao lời: “Mùa thu chẳng nói một lời/ Mà sao mắt mẹ cứ vời vợi xa”. Từ “muôn muốt” mây trắng đến đôi mắt mẹ “vời vợi” tạo ra những khoảng lặng, khoảng vắng nhưng không trống rỗng, mà vẫn vun lên bao hy vọng. Mùa thu có hoa cúc vàng, loài hoa mà thi sĩ Tế Hanh từng ví: “Hoa cúc vàng như nỗi nhớ dây dưa”, ánh lên màu ấm của tình đời, tình người. Một sắc vàng, màu nắng thu mềm như dải lụa dâng mẹ, rồi một nốt lặng trầm xuống: “Hình như sương rụng buốt nhòa mắt con”. Nỗi ưu tư, tóc rụng hay sương rụng, đều có lý. Một nỗi buốt nhòa thương trong mắt con khiến ta giật mình, thảng thốt, thổn thức khi nghĩ về mẹ - người đang chải tuổi tác xuống mùa thu đời mình…

Nguyễn Ngọc Phú (chọn và bình)