AI, âm nhạc và cuộc chơi sáng tạo

Ảnh minh họa: AI.

Khi AI vào phòng sáng tác

Có những khoảnh khắc sáng tác bắt đầu rất đơn giản: một “nét nhạc” bất chợt xuất hiện, người nhạc sĩ ngồi lại với cây đàn, thử một hợp âm, sửa một câu giai điệu rồi kiên nhẫn phát triển thành tác phẩm. Công việc ấy cần thời gian, kỹ năng và một đời sống đủ nhiều trải nghiệm để người viết có chất liệu riêng. Những công đoạn phía sau như hòa âm, phối khí, thu âm, xử lý giọng hát lại đòi hỏi thêm người và thiết bị. AI đang làm thay đổi từng mắt xích trong chuỗi công việc ấy.

Chỉ với một yêu cầu bằng ngôn ngữ tự nhiên, những công cụ như Suno, Udio có thể tạo ra một bài hát gồm giai điệu, ca từ, hòa thanh, phối khí và giọng hát. AI cũng được sử dụng để làm demo, thử phương án hòa âm, tách nhạc cụ hay hỗ trợ xử lý âm thanh. Theo báo cáo “Tổng quan ngành công nghiệp âm nhạc Việt Nam 2025-2026” của nhóm nghiên cứu Đại học RMIT Việt Nam, khoảng 60% nhạc sĩ đã bắt đầu sử dụng AI trong quy trình làm việc, chủ yếu ở các công đoạn hỗ trợ. Thị trường âm nhạc liên quan đến AI trên toàn cầu được ước tính đạt khoảng 6,65 tỷ USD trong năm 2025 và có thể tăng gấp 10 lần trong thập niên tới.

AI và bài toán bản quyền âm nhạc

Sự phát triển của AI đang khiến những hành vi xâm phạm bản quyền trên môi trường số trở nên tinh vi hơn. Một ca khúc có thể nhanh chóng bị tăng tốc, đổi tone, thêm beat, tách vocal, thay đổi phong cách hoặc dùng AI giả giọng ca sĩ để tạo thành một sản phẩm mới. Khi cấu trúc âm thanh bị can thiệp, các hệ thống nhận diện tự động như Content ID cũng đứng trước những trường hợp khó phân định giữa bản sao trực tiếp và sản phẩm phái sinh.

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cho biết, sau hơn 20 năm hoạt động nghệ thuật, anh nhiều lần bị xâm phạm quyền tác giả, thậm chí có trường hợp bị lén đăng ký Content ID rồi đánh ngược lại chính kênh YouTube, kênh nhạc số của mình. Việc các đơn vị sử dụng sản phẩm để kinh doanh, sản xuất chương trình mà không hỏi ý kiến, không trả tác quyền tương xứng đã hình thành thói quen “xài chùa”, gây thiệt hại cho nghệ sĩ.

Với AI, câu chuyện còn đặt ra ở nguồn dữ liệu được sử dụng để huấn luyện các mô hình tạo nhạc, quyền của chủ sở hữu đối với những tác phẩm trong dữ liệu đó và quyền đối với sản phẩm được tạo ra sau này.

Luật sư Phan Vũ Tuấn (Phan Law Vietnam) cho rằng việc cơ quan điều tra chuyển từ các tranh chấp dân sự sang khởi tố hình sự quy mô lớn cho thấy pháp luật đã can thiệp sâu hơn vào những hành vi trục lợi từ bản quyền trên nền tảng số.

Nhưng AI đã đi xa hơn phòng thu. Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cho biết, từ trải nghiệm của mình, cứ 10 chuyến xe công nghệ thì có 6-7 chuyến tài xế mở nhạc AI, từ nhạc trẻ, bolero đến dân ca. Mười chuyến xe, sáu hoặc bảy chuyến có nhạc AI không phải một thống kê thị trường, nhưng đủ để hình dung những sản phẩm được tạo ra từ vài cú nhấp chuột đang đi vào đời sống nghe nhạc nhanh đến mức nào.

Nhạc sĩ sinh năm 1983 - tác giả của nhiều bản “hit” gần đây như “Viết tiếp câu chuyện hòa bình”, “Nỗi đau giữa hòa bình”… lý giải, một nguyên nhân nằm ở chất lượng sản phẩm ngày càng được cải thiện. Những phiên bản mới của Suno đã tiến bộ ở khâu mixing, mastering, lựa chọn giọng hát phù hợp với sắc thái ca từ và tiếp cận nhiều màu sắc âm nhạc khác nhau. Nhạc AI chưa đạt đến sự hoàn hảo, nhưng khoảng cách giữa một sản phẩm do máy tạo ra với một bản thu âm thông thường đã thu hẹp đáng kể.

Quy trình sản xuất cũng thay đổi mạnh. Một người hoặc một nhóm nhỏ có thể sử dụng AI để thực hiện liên tiếp các công đoạn từ viết lời, tạo vòng hòa thanh, làm beat, chọn vocal đến hậu kỳ, thay vì phải huy động một ê-kíp và hệ thống phòng thu cho từng sản phẩm. Bên cạnh những sáng tác mới, thị trường còn có một lượng lớn nhạc cover được mua tác quyền rồi phối lại theo thể loại khác và sử dụng giọng hát AI. Một số kênh thậm chí tìm cách né hệ thống nhận diện bản quyền để khai thác những ca khúc nổi tiếng.

Trong khi đó, theo ca sĩ, nhạc sĩ Giáng Son, AI đã hiện diện khá phổ biến trong hoạt động sáng tác. Chị kể từng bất ngờ khi tham gia chấm một cuộc thi và nhận tới 24 ca khúc được tạo ra bằng các công cụ AI. Công nghệ có thể là nguồn tham khảo hữu ích, giúp nghệ sĩ tìm kiếm ý tưởng hoặc phát triển chất liệu sáng tác. Tuy nhiên, sử dụng nguyên vẹn sản phẩm do AI tạo ra như thành quả sáng tạo của cá nhân lại là câu chuyện khác. “AI có thể gợi ý cho mình lời ca, giai điệu. Nhưng bê nguyên sản phẩm đó để đi thi hoặc đưa ra đời sống thì khó có thể chấp nhận được”, nữ nhạc sĩ chia sẻ.

Với ThS Nguyễn Mai Kiên, giảng viên, nhà nghiên cứu âm nhạc, cách nhìn về AI cũng đang thay đổi. “Đối với AI, vài năm trước đây, mọi người thường quan tâm làm sao để có câu lệnh đúng và hay, từ đó ra lệnh AI tạo ra được tác phẩm tốt. Nhưng giờ thì không phải vậy, câu lệnh tốt mới chỉ là khởi đầu. Điều quan trọng nhất chính là quy trình làm việc phối hợp và phương thức tương tác hiệu quả giữa con người và AI. Đó mới là chìa khóa quyết định chất lượng và hiệu quả của tác phẩm”.

AI vì thế không còn đơn thuần là một nút bấm tạo nhạc. Người sử dụng phải biết mình muốn gì, thử nghiệm, lựa chọn, chỉnh sửa và kiểm soát kết quả. Cây đàn, phòng thu hay phần mềm từng là những công cụ quen thuộc của người nhạc sĩ; nay AI trở thành một công cụ mới, với khả năng tạo ra nhiều phương án trong thời gian rất ngắn.

AI bước ra đời sống

Một bài hát được tạo ra trong vài phút chưa phải câu chuyện đáng chú ý nhất. Điều đáng nói hơn nằm ở khả năng tạo ra hàng nghìn, hàng vạn bài hát với tốc độ mà thị trường âm nhạc truyền thống khó theo kịp. Theo Deezer, khoảng 50.000 ca khúc do AI tạo ra được tải lên các nền tảng streaming mỗi ngày. Khi nguồn cung tăng nhanh đến vậy, cuộc cạnh tranh không còn chỉ diễn ra giữa những người sáng tác, ca sĩ hay nhà sản xuất.

YouTube đặc biệt thuận lợi cho cách phát nhạc liền mạch này: nhiều ca khúc có thể được ghép thành playlist kéo dài hàng giờ. Những người làm nhạc AI liên tục đưa sản phẩm mới lên kênh, kết hợp tối ưu từ khóa và đề xuất của nền tảng để tiếp cận người nghe. Các playlist như “Nhạc lofi thư giãn không lời”, “Acoustic lái xe đường dài”, “Bolero trữ tình AI” đáp ứng khá đúng nhu cầu nghe nhạc thụ động của người dùng.

Nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long:  AI là công cụ, không phải người sáng tạo

Sự phát triển của những phần mềm AI chuyên biệt đang làm thay đổi căn bản khái niệm về sáng tạo âm nhạc. Chỉ cần hiểu cách vận hành AI, biết đưa ra câu lệnh phù hợp, một người có thể tạo ra một bản nhạc hoàn chỉnh. Nếu trước đây sáng tác gần như là “đặc quyền” của giới nhạc sĩ, thì nay âm nhạc bước sang thời kỳ dân chủ hóa, nơi bất kỳ ai có ý tưởng và công cụ đều có thể tham gia sáng tạo. Điều này mở ra cơ hội rộng hơn cho công chúng, đồng thời đặt ra thách thức lớn với những nhạc sĩ chuyên nghiệp được đào tạo bài bản.

AI vì thế không chỉ dừng ở vai trò công cụ hỗ trợ kỹ thuật mà đã tham gia trực tiếp vào quá trình tạo tác phẩm. Trong thời gian ngắn, công nghệ có thể tạo giai điệu, hòa âm, phối khí, mô phỏng giọng hát của những nghệ sĩ nổi tiếng, thậm chí biến một đoạn văn bản không liên quan đến âm nhạc thành một bài hát hoàn chỉnh. Tuy nhiên, sự thuận tiện ấy cũng làm xuất hiện ngày càng nhiều sản phẩm thiếu dấu ấn cá nhân và chiều sâu nghệ thuật, nhất là trong môi trường số nơi tốc độ sản xuất và khả năng lan truyền được đề cao.

Sự phát triển của AI có thể tạo ra vô số “nhạc sĩ” chỉ sau một đêm, nhưng điều đó không đồng nghĩa con người bị thay thế. Người nghệ sĩ cần thích ứng, học cách cộng tác với công nghệ để phát huy khả năng sáng tạo. AI có thể ngày càng tạo ra những giọng hát “không chênh phô, luôn chuẩn nhịp”, và khoảng cách giữa sản phẩm của AI với con người có thể sẽ ngày càng khó nhận biết. Công nghệ đang tiến rất nhanh. Đến một thời điểm nào đó, chúng ta có thể khó nhận ra đâu là sản phẩm của con người và đâu là của trí tuệ nhân tạo. Nhưng dù thế nào, âm nhạc vẫn cần cảm xúc. Đó là điều khiến nghệ thuật sống mãi.

AI tham gia sáng tác âm nhạc là một quy luật tất yếu của thời đại số. Thay vì lo lắng, giới sáng tạo nên chủ động tiếp cận, tìm hiểu và khai thác công nghệ để phục vụ cảm hứng nghệ thuật. Những giá trị tinh túy ấy chỉ có thể đến từ con người - từ cảm xúc thật và trải nghiệm sống. Con người không mất đi vai trò sáng tạo, mà chuyển sang vị thế người định hướng, người truyền cảm hứng và người kết nối với công nghệ.

Đây là lợi thế mà âm nhạc do con người sản xuất khó cạnh tranh bằng cách thông thường. Một ca sĩ có thể mất nhiều thời gian cho một sản phẩm, từ sáng tác, thu âm đến phát hành và quảng bá. Với AI, tốc độ tạo sản phẩm nhanh hơn rất nhiều. Những kênh chuyên làm nhạc AI vì thế có thể liên tục thay đổi “menu” âm nhạc, bám theo những dòng nhạc đang được tìm kiếm và nghe nhiều.

DJ/Producer Hoaprox nhận xét: “Chỉ cần một lệnh làm nhạc chuẩn, công cụ AI có thể cho ra sản phẩm chỉ trong vài phút. Cách làm của các công cụ AI đơn giản là sao chép những thứ đặc sắc nhất của làng nhạc thế giới. Từ đề xuất của người dùng, AI tự biết chọn màu nhạc nào phù hợp và dòng nhạc đang trend, hoặc copy đúng bản hit đang làm mưa làm gió trên thị trường”.

Theo Hoaprox, với nhóm khán giả nghe nhạc phổ thông, những ưu điểm về cao độ, trường độ, sự sạch sẽ của bản thu và khả năng xử lý các quãng cao có thể khiến giọng hát AI trở nên dễ nghe, nhất là ở những dòng nhạc chill, thư giãn, cần một giọng hát nhẹ nhàng làm nền.

Ca khúc "Ta say một đời vì em" - bản AI do chính AI hát đã tạo nên cơn sốt trên mạng suốt thời gian qua. Ảnh: AI.

Nhưng chính khả năng tạo ra những sản phẩm dễ nghe, nhanh và nhiều lại đặt ra câu hỏi về giá trị của một tác phẩm âm nhạc. PGS Nguyễn Văn Thăng Long, Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng điểm yếu của AI nằm ở “sự thiếu hụt vĩnh cửu của trải nghiệm sống để cảm thụ và thổi hồn vào bài hát”. Theo vị chuyên gia này, đó là sự mô phỏng, không phải là tiếng lòng của nhạc sĩ, nghệ sĩ.

Một bài hát do AI tạo ra có thể đúng về kỹ thuật, tròn trịa về âm thanh, thậm chí rất bắt tai. Nhưng âm nhạc của con người đôi khi lại được nhớ bởi những điều không hoàn hảo. PGS Nguyễn Văn Thăng Long nói: “Một khoảnh khắc lấy hơi vội vã, một giọng hát hơi khàn đi vì xúc động, hay một cách ngắt nhịp lệch tone đầy ngẫu hứng của nghệ sĩ chính là những thứ tạo nên “hồn” cho tác phẩm”.

Thiếu tướng, nhạc sĩ Nguyễn Đức Trịnh - Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam, cho rằng không nên phủ nhận sự phát triển của AI. “Ứng dụng AI trong sáng tác đang là vấn đề nóng trong giới sáng tác, nhất là với âm nhạc. Quan điểm của tôi là chúng ta không phủ nhận sự phát triển của AI. Điều quan trọng là phải biết sử dụng AI để tạo ra sản phẩm mới, phục vụ công chúng, đồng thời giữ được tình cảm, bản sắc và sự sáng tạo của người nhạc sĩ”.

Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam ví AI như một “cánh tay” hỗ trợ người sáng tạo: “Tôi cho rằng nên xem AI là một “cánh tay” đắc lực, chứ không thể thay thế người sáng tạo. Nếu người nhạc sĩ điều khiển được AI theo ý tưởng và khả năng sáng tạo của mình, điều đó rất tốt. Ngược lại, nếu quá phụ thuộc vào AI, sản phẩm âm nhạc sẽ dễ trở nên nhàm chán và thiếu dấu ấn riêng”.

Đó cũng là ranh giới quan trọng của cuộc chơi mới. AI có thể tạo ra nhiều lựa chọn, bắt nhịp nhanh với thị trường và rút ngắn đáng kể thời gian, chi phí sản xuất. Người nhạc sĩ vẫn phải quyết định lựa chọn nào đáng giữ lại, phát triển nó theo hướng nào và đặt vào đó những gì thuộc về trải nghiệm của chính mình. “AI khó thay thế con người bởi âm nhạc không chỉ là kỹ thuật mà còn đòi hỏi trải nghiệm và cảm xúc của người nghệ sĩ”, nhạc sĩ Đức Trịnh nói.

Cùng với câu chuyện sáng tạo là vấn đề bản quyền, minh bạch và dữ liệu. Những mô hình AI được huấn luyện trên kho dữ liệu âm nhạc rất lớn đặt ra câu hỏi về nguồn tác phẩm được sử dụng và quyền của người sáng tạo. NSND Phạm Ngọc Khôi - Phó Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam, nhận định: “AI, big data (dữ liệu lớn), nền tảng số, công nghệ thực tế ảo và dịch vụ phát hành trực tuyến đang tạo ra những thay đổi sâu rộng trong ngành công nghiệp âm nhạc. Công nghệ mở rộng thị trường, nâng cao hiệu quả sáng tạo, nhưng đồng thời đặt ra những yêu cầu mới về quyền tác giả, sở hữu trí tuệ, tính nguyên bản và năng lực thích ứng của nghệ sĩ”.

Với âm nhạc Việt Nam, một việc khác cũng trở nên cấp thiết: xây dựng nguồn dữ liệu đủ chính xác về âm nhạc dân tộc. Hội Nhạc sĩ Việt Nam đang triển khai các công việc số hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu và Bảo tàng Âm nhạc số, trong đó có mục tiêu lưu giữ các tác phẩm âm nhạc một cách chính xác. Nguồn dữ liệu này cũng có ý nghĩa đối với cách AI học và xử lý chất liệu âm nhạc Việt Nam trong tương lai.

ThS Nguyễn Mai Kiên cho rằng cần có quy định rõ ràng hơn đối với tác phẩm sử dụng AI. “Đặc biệt, Hội Nhạc sĩ Việt Nam cần đi đầu trong xây dựng quy chế thẩm định tác phẩm có sử dụng AI, dựa trên nguyên tắc minh bạch tỷ lệ đóng góp của công nghệ trong quá trình sáng tạo”.

AI đang làm cho căn phòng sáng tác bớt đơn độc. Nhưng nó cũng khiến người nhạc sĩ phải trả lời một câu hỏi khó hơn: Giữa vô số giai điệu có thể được tạo ra, đâu là âm thanh thực sự mang tiếng nói của tâm hồn mình?

Hà Thư