Khoa học công nghệ: Chìa khóa nâng giá trị dược liệu quý

Việt Nam có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, gắn liền với hệ thống y học cổ truyền và tri thức sử dụng cây thuốc được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, tiềm năng này chưa được khai thác tương xứng khi không ít loại dược liệu vẫn được tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu thô, giá trị gia tăng thấp, chất lượng chưa đồng đều và khả năng truy xuất nguồn gốc còn hạn chế. 

Trong bối cảnh đó, khoa học công nghệ được xem là chìa khóa để bảo tồn nguồn gen quý, nâng cao chất lượng sản phẩm và từng bước đưa dược liệu Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Công nghệ hiện đại mở hướng phát triển dược liệu

Trước yêu cầu phát triển ngành dược liệu theo hướng hiện đại và bền vững, việc ứng dụng khoa học công nghệ đang tạo ra những thay đổi từ khâu bảo tồn, nhân giống đến sản xuất và kiểm soát chất lượng.

Theo PGS.TS Nguyễn Hoàng Tuấn, Bộ môn Dược liệu, Trường Đại học Dược Hà Nội, các công nghệ mới đang góp phần thay đổi cách tiếp cận trong bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên dược liệu. Thay vì phụ thuộc chủ yếu vào kinh nghiệm canh tác và phương pháp khai thác truyền thống, nhiều công đoạn có thể được hỗ trợ bằng công nghệ sinh học, hệ thống thông tin địa lý (GIS) và trí tuệ nhân tạo (AI).

Trong bảo tồn và phát triển nguồn gen, công nghệ sinh học mở ra khả năng nhân giống nhanh, hỗ trợ lưu giữ những giống cây có giá trị và tạo nguồn cây giống phục vụ sản xuất. Việc chủ động nguồn giống có ý nghĩa quan trọng đối với những loài dược liệu quý, có nguy cơ suy giảm trong tự nhiên hoặc khó nhân rộng bằng phương pháp thông thường.

Trong khi đó, GIS có thể hỗ trợ xây dựng bản đồ phân bố cây thuốc, phân tích điều kiện địa hình, khí hậu và thổ nhưỡng, từ đó phục vụ lựa chọn khu vực trồng phù hợp. Khi kết hợp với dữ liệu về sinh trưởng, sản lượng và điều kiện môi trường, các công cụ số giúp nâng cao hiệu quả quản lý vùng nguyên liệu, hạn chế phát triển tự phát và giảm nguy cơ khai thác vượt quá khả năng tái sinh của tài nguyên tự nhiên.

AI cũng có tiềm năng hỗ trợ phân tích dữ liệu, nhận diện một số đặc điểm của cây trồng, theo dõi điều kiện canh tác và dự báo những yếu tố có thể ảnh hưởng đến năng suất. Dù vậy, hiệu quả ứng dụng phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu đầu vào, điều kiện triển khai và khả năng tích hợp công nghệ vào thực tiễn sản xuất.

Không chỉ dừng ở khâu trồng trọt, khoa học công nghệ còn tạo bước tiến trong chế biến dược liệu. Theo PGS.TS Nguyễn Hoàng Tuấn, các phương pháp chiết xuất hiện đại như chiết siêu âm, chiết vi sóng và chiết bằng CO₂ siêu tới hạn có thể giúp cải thiện hiệu suất thu hồi các hợp chất cần thiết, rút ngắn thời gian xử lý và giảm sử dụng dung môi trong những quy trình phù hợp.

So với một số phương pháp truyền thống, công nghệ chiết xuất hiện đại cho phép kiểm soát tốt hơn các thông số kỹ thuật, qua đó góp phần nâng cao độ ổn định của nguyên liệu đầu ra. Tuy nhiên, việc lựa chọn công nghệ cần căn cứ vào đặc tính của từng loại dược liệu và hoạt chất mục tiêu, bởi điều kiện xử lý không phù hợp vẫn có thể làm biến đổi hoặc suy giảm hàm lượng một số hợp chất.

Đáng chú ý, công nghệ nano và vi bao đang mở ra hướng phát triển mới cho các hoạt chất có độ tan thấp, kém ổn định hoặc khó hấp thu. Thông qua việc thiết kế hệ dẫn truyền phù hợp, một số hoạt chất có thể được bảo vệ tốt hơn trước tác động của môi trường, cải thiện đặc tính hòa tan hoặc khả năng giải phóng trong những điều kiện nhất định.

Ứng dụng những thành tựu của công nghệ sinh học giúp thúc đẩy phát triển nông nghiệp xanh và bền vững. Ảnh minh họa

Những tiến bộ này tạo cơ sở để phát triển đa dạng sản phẩm từ dược liệu, từ thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe đến mỹ phẩm. Thay vì chỉ bán hoa, lá, rễ hoặc thân cây sau thu hái, doanh nghiệp có thể đầu tư vào cao chiết, nguyên liệu chuẩn hóa và các dạng sản phẩm chế biến sâu, qua đó gia tăng giá trị thương mại.

Tuy nhiên, giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở công nghệ chế biến. Mỗi sản phẩm cần được đánh giá về chất lượng, độ an toàn và hiệu quả phù hợp với mục đích sử dụng. Đặc biệt, những tuyên bố về khả năng hấp thu, tác dụng sinh học hoặc lợi ích đối với sức khỏe cần có dữ liệu khoa học tương ứng, tránh đồng nhất việc ứng dụng công nghệ mới với hiệu quả điều trị đã được chứng minh.

Minh bạch chất lượng, tạo niềm tin cho dược liệu Việt

Một trong những rào cản của thị trường dược liệu là tình trạng nhầm lẫn loài, pha trộn nguyên liệu, chất lượng không đồng đều và khó xác định nguồn gốc. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi người tiêu dùng mà còn làm giảm uy tín của các sản phẩm được sản xuất từ nguồn dược liệu trong nước.

Để giải quyết, các kỹ thuật phân tích hiện đại đang giữ vai trò ngày càng quan trọng trong kiểm soát chất lượng. Những phương pháp phân tích hóa học có thể hỗ trợ xác định thành phần, định lượng hoạt chất và đánh giá mức độ đáp ứng tiêu chuẩn. Trong khi đó, công nghệ sinh học phân tử, bao gồm các kỹ thuật phân tích ADN phù hợp, có thể hỗ trợ nhận diện loài và phát hiện một số trường hợp nhầm lẫn nguyên liệu.

Việc kết hợp các phương pháp kiểm nghiệm giúp nâng cao khả năng kiểm soát chất lượng từ nguyên liệu đầu vào đến thành phẩm. Đây là cơ sở để xây dựng tiêu chuẩn cho vùng trồng, quy trình thu hái, bảo quản và chế biến, đồng thời tạo điều kiện cho doanh nghiệp duy trì chất lượng ổn định giữa các lô sản xuất.

Định hướng ứng dụng công nghệ cao, công nghệ sinh học và các kỹ thuật hiện đại để tăng cường an toàn sinh học.

Bên cạnh công nghệ kiểm nghiệm, chuyển đổi số cũng mở ra cơ hội minh bạch hóa chuỗi cung ứng dược liệu. Các dữ liệu về vùng trồng, thời điểm thu hái, cơ sở sơ chế, quá trình vận chuyển và chế biến có thể được số hóa, giúp các bên liên quan theo dõi hành trình của sản phẩm.

Công nghệ blockchain có thể hỗ trợ lưu giữ dữ liệu giao dịch và lịch sử sản phẩm theo cơ chế khó bị chỉnh sửa sau khi ghi nhận. Khi được kết hợp với hệ thống truy xuất nguồn gốc và quy trình kiểm soát dữ liệu đáng tin cậy, công nghệ này góp phần nâng cao tính minh bạch trong chuỗi cung ứng.

Dù vậy, blockchain không tự bảo đảm rằng mọi thông tin được nhập vào hệ thống đều chính xác. Hiệu quả truy xuất vẫn phụ thuộc vào việc xác minh dữ liệu tại từng công đoạn, trách nhiệm của đơn vị cung cấp thông tin và cơ chế kiểm tra độc lập. Vì thế, ứng dụng công nghệ số cần đi cùng quy trình quản lý chặt chẽ, thay vì chỉ dừng ở việc gắn mã QR lên bao bì.

Theo PGS.TS Nguyễn Hoàng Tuấn, để nâng cao năng lực cạnh tranh của dược liệu Việt Nam, cần tiếp tục đầu tư vào công nghệ nuôi trồng, chiết xuất hiện đại và các giải pháp số phục vụ quản lý chuỗi giá trị. Cùng với đó, nghiên cứu dược lý và lâm sàng có ý nghĩa quan trọng trong việc làm rõ đặc tính, độ an toàn và hiệu quả của những sản phẩm được phát triển từ dược liệu.

Đây là khâu cần được chú trọng nếu muốn chuyển các kinh nghiệm sử dụng cây thuốc trong y học cổ truyền thành những sản phẩm có cơ sở khoa học vững chắc. Những dữ liệu về thành phần hóa học, tác dụng sinh học, độc tính và hiệu quả trên người, khi được nghiên cứu theo phương pháp phù hợp, sẽ góp phần nâng cao chất lượng hồ sơ khoa học và khả năng tiếp cận các thị trường có yêu cầu cao.

 Đầu tư chế biến sâu, khẳng định thương hiệu dược liệu Việt

Theo các chuyên gia, một trong những định hướng quan trọng của ngành dược liệu là chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang phát triển sản phẩm chế biến sâu, có tiêu chuẩn chất lượng và thương hiệu rõ ràng.

Việt Nam có nhiều loại dược liệu được quan tâm như sâm Ngọc Linh, trà hoa vàng và các cây thuốc đặc trưng của từng vùng sinh thái. Tuy nhiên, lợi thế về tài nguyên tự nhiên chưa đủ để tạo ra sức cạnh tranh lâu dài. Để sản phẩm có chỗ đứng trên thị trường, cần kết hợp bảo tồn nguồn gen, tổ chức vùng nguyên liệu đạt yêu cầu, nghiên cứu công nghệ chế biến và xây dựng hệ thống tiêu chuẩn phù hợp.

PGS.TS Nguyễn Hoàng Tuấn cho rằng cần chú trọng đầu tư vào công nghệ thân thiện với môi trường, nâng cao năng lực chế biến và xây dựng chuỗi giá trị khép kín. Theo định hướng này, việc phát triển thương hiệu cho các dược liệu đặc sản cần gắn với chất lượng thực tế, nguồn gốc rõ ràng và bằng chứng khoa học về sản phẩm.

Cùng với đầu tư công nghệ, xây dựng chỉ dẫn địa lý, tiêu chuẩn chất lượng và thương hiệu cho dược liệu đặc sản có thể góp phần phân biệt sản phẩm theo nguồn gốc, tạo cơ sở bảo vệ uy tín trên thị trường. Các doanh nghiệp cũng cần chủ động nghiên cứu nhu cầu người tiêu dùng, cải tiến mẫu mã, nâng cao năng lực phân phối và tìm kiếm cơ hội tiếp cận thị trường quốc tế.

Để thực hiện những mục tiêu này, sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và người dân có vai trò quan trọng. Nhà nước cần có cơ chế hỗ trợ nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và phát triển vùng nguyên liệu phù hợp. Các cơ sở khoa học cần tăng cường nghiên cứu chuyên sâu, trong khi doanh nghiệp đóng vai trò kết nối kết quả nghiên cứu với nhu cầu sản xuất và thị trường.

Đối với người trồng dược liệu, việc tham gia các chuỗi liên kết, tuân thủ quy trình canh tác và bảo đảm nguồn gốc nguyên liệu là điều kiện để nâng cao giá trị sản phẩm. Đào tạo nhân lực có chuyên môn về dược liệu, công nghệ sinh học, phân tích chất lượng và chuyển đổi số cũng cần được quan tâm nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Khoa học công nghệ không chỉ giúp cải thiện từng công đoạn sản xuất mà còn tạo nền tảng để tổ chức lại toàn bộ chuỗi giá trị dược liệu. Khi công nghệ được ứng dụng đúng hướng, nguồn tài nguyên quý có thể được bảo tồn tốt hơn, sản phẩm được kiểm soát chất lượng chặt chẽ hơn và giá trị kinh tế được nâng cao.

Với lợi thế về nguồn tài nguyên bản địa cùng nền tảng tri thức y học cổ truyền, dược liệu Việt Nam có nhiều cơ hội phát triển. Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành lợi thế cạnh tranh bền vững, cần đầu tư dài hạn cho nghiên cứu, chế biến sâu, kiểm nghiệm và xây dựng thương hiệu. Đây chính là nền tảng để dược liệu Việt Nam nâng cao vị thế trên thị trường, đồng thời bảo đảm việc khai thác tài nguyên gắn với trách nhiệm bảo tồn và phục vụ sức khỏe cộng đồng.

Minh Diễm