Khi tài xế giao hàng kiếm tiền ngang ngửa kỹ sư phần mềm

Một shipper tại Ấn Độ

Tại Bangalore, thành phố được mệnh danh là thung lũng Silicon của Ấn Độ, khi đồng hồ điểm gần 11 giờ đêm và nhiệt độ bắt đầu giảm sâu trong cái lạnh tháng 12, Sajjan Rai vẫn chưa thể kết thúc ngày làm việc của mình. Ngồi trên chiếc xe máy cũ kỹ đậu bên ngoài nhà kho của một công ty khởi nghiệp, anh dán mắt vào màn hình điện thoại, chờ đợi đơn hàng thứ 42 trong một ca làm việc kéo dài như vô tận.

Con số 42 không phải là ngẫu nhiên, đó là con số "ma thuật" mà Rai buộc phải đạt được để nhận khoản tiền thưởng 550 rupee (khoảng 6 USD), cộng thêm vào mức thù lao trung bình 21 rupee cho mỗi đơn hàng. Thu nhập của Rai, một lao động phổ thông không đòi hỏi bằng cấp, có thể lên tới gần 38.000 rupee (421 USD) mỗi tháng – một con số đáng kinh ngạc khi nó cao hơn cả mức lương khởi điểm của các lập trình viên tại những gã khổng lồ công nghệ như Infosys hay Tata Consultancy Services.

Câu chuyện của Rai là minh chứng sống động cho sự bùng nổ của nền kinh tế Gig (nền kinh tế việc làm tự do) tại quốc gia đông dân nhất thế giới, nơi mà sự hấp dẫn của thu nhập tiền mặt đang lấn át những rủi ro về an sinh xã hội, đặt ra bài toán hóc búa cho chính phủ của Thủ tướng Narendra Modi trong việc cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ quyền lợi người lao động.

Sức hút của đồng tiền và cái giá phải trả của sự tự do

Sự trỗi dậy của nền kinh tế Gig tại Ấn Độ không chỉ đơn thuần là một xu hướng công nghệ, mà nó phản ánh những thay đổi sâu sắc trong cấu trúc thị trường lao động của quốc gia này. Trong bối cảnh việc làm tại khu vực tư nhân đang trở thành "cái gai" trong mắt các nhà hoạch định chính sách, hàng triệu thanh niên Ấn Độ như Sajjan Rai đang tìm thấy cứu cánh ở những ứng dụng giao hàng và dịch vụ gọi xe.

Dữ liệu từ chính phủ cho thấy tỷ lệ việc làm chính thức đã giảm từ 24% xuống còn 22% trong vòng 5 năm tính đến tháng 3 năm 2024. Sự khan hiếm việc làm ổn định đã đẩy một lượng lớn lao động từ các ngôi làng và thị trấn nhỏ di cư lên các đại đô thị, chấp nhận khoác lên mình những chiếc áo đồng phục của Zomato, Swiggy hay Uber.

Thu nhập của Rai là một minh chứng cho sức hấp dẫn khó cưỡng của công việc này. Với mức lương gần 38.000 rupee, anh có thể kiếm được nhiều hơn cả những người bạn đồng trang lứa đang ngồi trong các văn phòng máy lạnh gõ code. Tuy nhiên, đằng sau mức thu nhập có vẻ hậu hĩnh đó là một sự đánh đổi khốc liệt về sức khỏe và thời gian. Để đạt được mức lương đó, Rai không có khái niệm về ngày nghỉ phép có lương hay giờ làm việc hành chính 8 tiếng.

Anh phải "bán mặt cho đường, bán lưng cho trời" ít nhất 14 tiếng mỗi ngày, len lỏi qua những con đường đầy ổ gà và kẹt xe nổi tiếng của Bangalore, đồng thời luôn phải giữ thái độ nhã nhặn với những khách hàng đôi khi vô cùng khó tính. Sau hai năm làm nghề giao đồ ăn và hàng tạp hóa, chàng trai 23 tuổi này đã bắt đầu cảm thấy những cơn đau lưng dai dẳng, một dấu hiệu cảnh báo sớm về sự bào mòn sức lao động.

Theo Viện Lao động Quốc gia V.V. Giri, trực thuộc Bộ Lao động Ấn Độ, lực lượng lao động Gig dự kiến sẽ chiếm tới 6,6% lực lượng lao động phi nông nghiệp của Ấn Độ vào năm 2030 và con số này sẽ tăng vọt lên gần 15% vào năm 2047, so với mức khiêm tốn 2,4% vào năm 2020. Tỷ lệ người tự kinh doanh tại Ấn Độ cũng đã leo thang từ 52% lên 58%.

Để so sánh, tại các nền kinh tế phát triển như Nhật Bản và Mỹ, con số này chỉ dao động quanh mức 10%. Sự dịch chuyển khổng lồ này cho thấy nền kinh tế Ấn Độ đang ngày càng phụ thuộc vào những lao động tự do, những người không có hợp đồng lao động chính thức và hoàn toàn không được bảo vệ bởi các luật lệ lao động truyền thống.

Rai chia sẻ rằng cách duy nhất để kiếm thêm tiền là làm việc nhiều giờ hơn vì không có chế độ tăng lương hàng năm, nhưng anh cũng thừa nhận rằng cơ thể con người có giới hạn chịu đựng. Đó là lý do tại sao anh và hàng triệu đồng nghiệp khác đang khao khát một sự can thiệp mạnh mẽ từ phía chính phủ để cuộc sống của họ bớt bấp bênh hơn.

Mê cung pháp lý: Sự công nhận nửa vời và những lỗ hổng an sinh

Trước sức ép ngày càng lớn từ sự bùng nổ của lực lượng lao động Gig, chính quyền của Thủ tướng Narendra Modi đã có những động thái cải cách pháp lý đáng chú ý. Vào tháng 11 vừa qua, các cải cách mới đã chính thức được đưa vào luật quốc gia sau 5 năm vấp phải sự phản đối gay gắt từ các đối thủ chính trị và các công đoàn lao động truyền thống.

Thủ tướng Modi đã ca ngợi những thay đổi này là bước tiến tới việc tạo ra một "hệ sinh thái sẵn sàng cho tương lai bảo vệ quyền lợi của người lao động". Cụ thể, 29 luật lao động cũ kỹ và chồng chéo đã được nén gọn lại thành 4 bộ luật chính: Tiền lương, Quan hệ lao động, An sinh xã hội và An toàn lao động.

Điểm sáng lớn nhất trong lần cải cách này là việc lần đầu tiên trong lịch sử, các lao động Gig được công nhận chính thức dưới bộ luật An sinh xã hội. Điều này đồng nghĩa với việc họ sẽ đủ điều kiện tham gia các chương trình phúc lợi bao gồm bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm khuyết tật, sức khỏe và trợ cấp tuổi già.

Nguồn quỹ cho các phúc lợi này sẽ được trích từ doanh thu của các nền tảng công nghệ, với mức đóng góp bắt buộc từ 1% đến 2% doanh thu hàng năm của họ, nhưng không vượt quá 5% tổng số tiền chi trả cho người lao động. Đây được xem là một thắng lợi bước đầu cho những người như Rai, mang lại cho họ một tấm lưới đỡ khi gặp rủi ro trong cuộc sống.

Tuy nhiên, niềm vui này nhanh chóng bị che lấp bởi những lo ngại sâu sắc hơn. Mặc dù được đưa vào luật An sinh xã hội, nhưng lao động Gig lại bị gạt ra bên lề của 3 bộ luật quan trọng còn lại. Điều này có nghĩa là họ vẫn không được hưởng mức lương tối thiểu, không có các khoản thanh toán thâm niên, không được giới hạn tuần làm việc 48 giờ và không được trả lương làm thêm giờ gấp đôi so với mức lương thường.

Đây là những quyền lợi cơ bản mà một nhân viên chính thức đương nhiên được hưởng. Các chuyên gia pháp lý và nhà hoạt động quyền lao động cho rằng sự thiếu sót này khiến cho sự bảo vệ của pháp luật trở nên "nửa vời". Vijetha Ravi, trợ lý giáo sư tại Đại học Luật Quốc gia Ấn Độ, nhận định rằng mối quan tâm lớn nhất của người lao động là họ phải làm việc 10-12 tiếng mỗi ngày nhưng vẫn không được đối xử ngang hàng với một nhân viên chính thức. Họ không có quyền lợi cơ bản và các chương trình phúc lợi được soạn thảo vẫn chưa tương xứng với sự bảo vệ của luật pháp thực thụ.

Hơn nữa, con đường để các quyền lợi này thực sự đến tay người lao động vẫn còn rất gian nan. Chính sách lao động tại Ấn Độ là trách nhiệm chia sẻ giữa chính phủ trung ương và chính quyền các bang. Điều này có nghĩa là các bang cần phải chủ động triển khai các chương trình cụ thể. Tuy nhiên, thực tế cho thấy sự chậm trễ và thiếu đồng bộ đang diễn ra.

Ngay cả 5 bang đã thông qua luật cho lao động Gig như Karnataka, Telangana, Bihar, Jharkhand và Rajasthan cũng đã dừng lại trước việc quy định mức lương tối thiểu cho đối tượng này. Shaik Salauddin, tổng thư ký Liên đoàn Công nhân Vận tải dựa trên Ứng dụng Ấn Độ (IFAT), đại diện cho 70.000 lao động, bày tỏ sự thất vọng sâu sắc khi vấn đề tiền lương và giờ làm việc vẫn bị bỏ ngỏ. Ông lo ngại rằng việc triển khai phúc lợi theo từng giai đoạn sẽ chỉ khiến thời gian chờ đợi kéo dài thêm, trong khi người lao động đang phải vật lộn từng ngày.

Áp lực từ thuật toán và bài toán kinh tế của các nền tảng công nghệ

Bên cạnh những vấn đề về pháp lý, môi trường làm việc của lao động Gig còn chịu sự chi phối khắc nghiệt của các thuật toán đánh giá và áp lực từ phía khách hàng. Câu chuyện của Malthi, một chuyên viên thẩm mỹ làm việc cho nền tảng dịch vụ tại nhà Urban Company, là một ví dụ điển hình cho sự căng thẳng này. Chỉ vài tháng sau khi tham gia ứng dụng vào năm 2024, cô đã rơi vào trạng thái lo âu tột độ khi nhận được vài đánh giá kém từ những khách hàng không hài lòng.

Điểm đánh giá tổng thể của cô tụt xuống mức 4.7 trên 5 – mức tối thiểu cần thiết để được tiếp tục làm việc. Malthi chia sẻ rằng trong nhiều trường hợp, lỗi không thuộc về cô, như việc bị kẹt xe hay khách hàng có yêu cầu quá mức, nhưng cô không có cơ hội để giải thích. Cô cảm thấy công ty tin tưởng khách hàng hơn là người lao động, và để giữ được mức thu nhập 30.000 rupee mỗi tháng (cao hơn 50% so với làm tại tiệm spa), cô buộc phải nuốt trôi lòng tự trọng và chấp nhận sự im lặng trước những lời phàn nàn vô lý.

Về phía các nền tảng công nghệ, họ luôn khẳng định phúc lợi của người lao động là ưu tiên hàng đầu. Người phát ngôn của Eternal, công ty mẹ của Zomato và Blinkit với giá trị thị trường 30 tỉ USD, gọi các tài xế giao hàng là "xương sống thực sự" của tổ chức. Họ đưa ra các con số chứng minh sự hấp dẫn của công việc: một tài xế làm việc 8 tiếng mỗi ngày trong 26 ngày một tháng có thể kiếm được gần 28.000 rupee, một mức thu nhập khá tốt ngay cả sau khi trừ chi phí xăng xe. Ngoài ra, các công ty này cũng cung cấp bảo hiểm y tế và bảo hiểm tai nạn với hạn mức chi trả cao, đồng thời hợp tác với các nhà hàng để cung cấp chỗ nghỉ ngơi cho tài xế.

Tuy nhiên, các lao động Gig lâu năm nhận thấy một xu hướng rõ rệt: sau giai đoạn đầu tung ra các ưu đãi hào phóng và đảm bảo thu nhập tối thiểu để thu hút nhân lực, các nền tảng đang dần thắt chặt chi tiêu để hướng tới lợi nhuận. Aayush Agarwal, giám đốc điều hành của Snabbit, thừa nhận rằng mô hình trả thưởng đang chuyển từ các khoản đảm bảo cố định sang mô hình biến đổi dựa trên hiệu suất làm việc. Các nền tảng bắt đầu gắn thu nhập với "hành vi tốt" và năng suất, điều này tuy hợp lý về mặt kinh doanh nhưng lại gia tăng áp lực lên người lao động.

Thực tế tài chính của các công ty này cũng đang gặp nhiều thách thức. Lợi nhuận của Eternal trong quý từ tháng 7 đến tháng 9 đã giảm gần hai phần ba, trong khi khoản lỗ của đối thủ Swiggy lại tăng thêm ba phần tư. Việc phải đóng góp vào quỹ an sinh xã hội theo luật mới chắc chắn sẽ tạo thêm áp lực lên biên lợi nhuận mỏng manh của họ. Các chuyên gia dự đoán rằng chi phí này cuối cùng sẽ được chuyển sang cho người tiêu dùng dưới hình thức tăng giá dịch vụ.

Mặc dù vậy, các lãnh đạo doanh nghiệp như Agarwal tin rằng các quy định mới sẽ giúp xây dựng lòng tin với người lao động, giảm tỷ lệ nghỉ việc và tạo ra sự bền vững lâu dài. Đối với những người lao động như Sajjan Rai, tất cả những tranh luận về chính sách này chỉ là bối cảnh nền cho mục tiêu cá nhân của anh: tích cóp đủ tiền để trở về quê nhà Darjeeling và mở một quán ăn nhỏ. Với Rai, công việc Gig này chỉ là một trạm dừng chân vất vả nhưng cần thiết để hiện thực hóa giấc mơ làm chủ cuộc đời mình trong một hoặc hai năm tới.

Bùi Tú