Khí hậu và bài toán ngày càng nan giải với thế giới

Nhiều khu vực tại châu Âu liên tiếp lập kỷ lục nhiệt độ mới và châu Á bước vào mùa hè được dự báo nóng hơn trung bình nhiều năm. Thế giới đang phải đối mặt một thực tế ngày càng rõ ràng: nắng nóng cực đoan không còn là hiện tượng bất thường mà đang trở thành trạng thái "bình thường mới".

Nắng nóng như thiêu đốt

Từ Bắc Âu đến dãy Alps, châu Âu đang hứng chịu đợt nắng nóng khắc nghiệt, với nhiệt độ nhiều nơi vượt 40 độ C và liên tiếp phá vỡ các kỷ lục lịch sử. Làn sóng nhiệt được cho là có liên quan hàng chục ca tử vong, theo hãng tin Reuters.

Đức, Đan Mạch và CH Czech đều ghi nhận mức nhiệt cao nhất từ trước đến nay theo số liệu sơ bộ, trong khi Thụy Sĩ lập kỷ lục nhiệt độ tháng 6. Trước đó, Pháp và Anh cũng chứng kiến nền nhiệt cao chưa từng có.

"Đây không phải là thời tiết mùa hè dễ chịu. Đây là một cuộc khủng hoảng sức khỏe" - bà Katrin Goering-Eckardt, nghị sĩ liên bang Đức và cựu lãnh đạo nghị viện của Đảng Xanh, viết trên mạng xã hội X.

Một cậu bé làm mát cơ thể tại vòi nước công cộng trong đợt nắng nóng ở Ý. Ảnh: Michele Ursi/Adobe Stock

Tại Berlin, cảnh sát đã điều xe phun vòi rồng làm mát cho người dân khi nhiệt độ lên tới 39 độ C. Đức ghi nhận mức nhiệt tới 41,5 độ C tại bang Saxony-Anhalt, vượt kỷ lục được thiết lập chỉ một ngày trước đó. Đan Mạch ghi nhận mức nhiệt cao nhất kể từ năm 1874, CH Czech nóng kỷ lục 40,9 độ C, còn thủ đô Bratislava của Slovakia trải qua đêm nóng nhất trong lịch sử.

Trong khi đó, châu Á cũng trở thành một trong những tâm điểm của nắng nóng cực đoan. Đông Nam Á được đánh giá là khu vực đặc biệt dễ tổn thương trước nắng nóng kết hợp độ ẩm cao. Tại Thái Lan, chỉ số nhiệt ở một số khu vực của Bangkok lên tới 54 độ C, theo tờ South China Morning Post.

Ở Nam Á, nhiều nơi tại Ấn Độ đã vượt 45 độ C trong tháng trước, trong khi nhiệt độ ban đêm vẫn ở mức nguy hiểm. Riêng ngày 24-6, nhiều bang ghi nhận nhiệt độ từ 40-43 độ C, thành phố Banda nóng tới 44,2 độ C.

Các dự báo cũng cho thấy nắng nóng sẽ tiếp tục bao trùm Đông Á trong mùa hè năm nay. Theo ông James Caron, Giám đốc phụ trách hoạt động khí tượng tại Mỹ và châu Á của công ty khí tượng Atmospheric G2, nhiệt độ trung bình tại Nhật có thể cao hơn khoảng 1,5 độ C so với mức trung bình nhiều năm, còn Hàn Quốc và phần lớn Trung Quốc dự kiến cao hơn từ 0,5-1 độ C.

Về tổng quát, báo cáo do Cơ quan Khí tượng Anh (Met Office) thực hiện và được Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) công bố ngày 28-5 cho thấy có 86% khả năng một năm trong giai đoạn 2026–2030 sẽ vượt 2024 để trở thành năm nóng nhất lịch sử. 91% khả năng ít nhất một năm trong giai đoạn này sẽ tạm thời vượt ngưỡng 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp.

Theo báo cáo, nhiệt độ trung bình toàn cầu hằng năm trong giai đoạn 2026-2030 được dự báo sẽ cao hơn từ 1,3 đến 1,9 độ C so với mức trung bình giai đoạn 1850-1900. Đồng thời, có 75% khả năng nhiệt độ trung bình của cả giai đoạn 5 năm này sẽ vượt ngưỡng 1,5 độ C.

Ông Leon Hermanson, tác giả chính của báo cáo, cho biết hiện tượng El Ninõ được dự báo sẽ xuất hiện vào khoảng cuối năm 2026, làm tăng khả năng năm 2027 trở thành năm nóng kỷ lục tiếp theo.

Báo cáo cho biết Bắc Cực sẽ tiếp tục nóng lên nhanh hơn nhiều so với phần còn lại của thế giới. Trong 5 mùa đông tới, nhiệt độ tại khu vực này dự kiến cao hơn 2,8 độ C so với trung bình 1991-2020, tức nhanh gấp hơn 3,5 lần mức tăng toàn cầu.

Băng biển Bắc Cực cũng được dự báo tiếp tục thu hẹp, đặc biệt ở các biển Barents, Bering và Okhotsk. Sự suy giảm này không chỉ làm Trái Đất hấp thụ nhiều nhiệt hơn do giảm phản xạ ánh sáng Mặt Trời, mà còn gây xáo trộn hệ sinh thái, thời tiết và sinh kế của cộng đồng vùng cực.

Biến đổi khí hậu đồng thời làm thay đổi mô hình mưa toàn cầu. Giai đoạn 2026–2030, lượng mưa có xu hướng tăng ở Sahel, Bắc Âu, Alaska và Siberia, trong khi Amazon và nhiều khu vực cận nhiệt đới có thể khô hạn hơn. Các vùng vĩ độ cao ở Bắc bán cầu cũng được dự báo có mùa đông ẩm ướt hơn.

Bà Armida Salsiah Alisjahbana, Phó Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc kiêm Giám đốc điều hành Ủy ban Kinh tế và Xã hội khu vực châu Á-Thái Bình Dương (ESCAP), cho biết nhiệt độ gia tăng đang làm trầm trọng thêm rủi ro trên nhiều lĩnh vực.

“Trên khắp châu Á và Thái Bình Dương, nắng nóng đang khuếch đại các rủi ro đa thiên tai, đan xen với hệ thống lương thực, y tế công cộng, cơ sở hạ tầng và đại dương, đồng thời tạo thêm áp lực lên sức khỏe và sinh kế” - bà nói.

Kiến nghị giải pháp

Ông Zack Labe, nhà khoa học khí hậu tại Climate Central, cho rằng những biện pháp hiệu quả nhất để giảm rủi ro bệnh liên quan nắng nóng là tăng cường đào tạo và giáo dục về nguy cơ nhiệt trong môi trường lao động, đồng thời theo dõi chặt chẽ nhiệt độ và độ ẩm.

Ông cũng nhấn mạnh rủi ro có thể được giảm thiểu thông qua việc đảm bảo người lao động được tiếp cận thường xuyên với nước uống, thời gian nghỉ ngơi, bóng râm và không gian làm mát, cũng như cho phép họ có thời gian thích nghi dần với điều kiện nóng hơn.

Thụy Sĩ ghi nhận mức nhiệt 38,8 độ trong tháng 6, mức cao nhất trong lịch sử của quốc gia châu Âu này. Ảnh: Newswires

Các nghiên cứu hiện nay nhấn mạnh sự cần thiết phải tăng cường dịch vụ khí hậu, dự báo dựa trên tác động và hệ thống cảnh báo sớm, trong bối cảnh các quốc gia châu Á đang nỗ lực thích ứng với biến đổi khí hậu nhanh chóng và bảo vệ các cộng đồng dễ bị tổn thương trước những rủi ro ngày càng gia tăng.

Ông Theodore Keeping, nhà nghiên cứu về thời tiết cực đoan và cháy rừng tại ĐH Imperial College London, cảnh báo không còn chỗ cho sự hoài nghi về tác động của biến đổi khí hậu.

“Khoa học về cách biến đổi khí hậu làm trầm trọng thêm các đợt nắng nóng đã được xác lập rõ ràng. Việc tiếp tục phát thải nhiên liệu hóa thạch đang trực tiếp gây ra những gián đoạn mà người dân đang trải qua trong tuần này tại nhà ở, trường học và nơi làm việc” - ông nói.

Các cơ quan Liên Hợp Quốc nhấn mạnh rằng cảnh báo sớm phải đi kèm hành động sớm, bao gồm bảo vệ người dân trong những khung giờ nắng nóng đỉnh điểm, chuẩn bị hệ thống y tế, giảm mức phơi nhiễm nhiệt tại nơi ở và nơi làm việc, cũng như xây dựng các đô thị có khả năng thích ứng tốt hơn với khí hậu ngày càng nóng lên.

Cùng với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), WMO đã xây dựng các hướng dẫn về nắng nóng cực đoan và hệ thống cảnh báo sức khỏe liên quan nhiệt, nhằm hỗ trợ các kế hoạch ứng phó và năng lực phản ứng của từng quốc gia. Nhiệm vụ của các chính phủ hiện nay là xây dựng kế hoạch ứng phó những rủi ro khí hậu trong tương lai gần.

DƯƠNG KHANG