Khai phá 'nguồn tài nguyên' 9 triệu lao động cao tuổi

Ngày 17/8, phát biểu tại Hội nghị sơ kết công tác 7 tháng đầu năm 2026 của Ủy ban Quốc gia về NCT Việt Nam, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh yêu cầu chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy "chăm sóc" sang "phát huy nguồn lực" NCT.

Báo cáo tại Hội nghị cho thấy, trong tổng số gần 16,5 triệu NCT trên cả nước, hiện có hơn 9 triệu người vẫn đang trực tiếp tham gia lao động, sản xuất, kinh doanh. Đây là nguồn lực kinh tế quan trọng, đóng góp không nhỏ vào tăng trưởng chung của nền kinh tế cũng như kinh tế tập thể, khu vực nông thôn.

Khoảng trống thể chế

Thực tế phát triển cho thấy, 9 triệu NCT tham gia lao động không chỉ đại diện cho một lực lượng cung ứng nhân lực giàu kinh nghiệm, mà còn tạo nên một thị trường tiêu dùng và dịch vụ đặc thù có quy mô khổng lồ. Sự kết hợp giữa năng lực tạo ra thu nhập và nhu cầu tiêu dùng tích lũy ở lứa tuổi này là nền tảng để định hình khái niệm "Kinh tế bạc".

Dù vậy, nhìn vào bức tranh pháp lý, khái niệm này vẫn chủ yếu dừng lại ở mức độ nghiên cứu hoặc các thông điệp định hướng, chưa được thể chế hóa thành một chiến lược phát triển kinh tế ngành hay hệ thống quy định quản lý đồng bộ.

Trước hết, trên thị trường lao động, Bộ luật Lao động dù đã ghi nhận quyền làm việc của người lao động cao tuổi, nhưng các quy định hướng dẫn thi hành vẫn còn mang tính chung chung.

Ông Nguyễn Văn Sang (cán bộ về hưu tại Hà Nội) cho biết quá trình ông đi xin việc và làm việc ở một số nơi cho thấy, các đơn vị việc làm thiếu vắng các mẫu hợp đồng lao động linh hoạt (như làm việc bán thời gian, làm việc theo giờ, nhận khoán sản phẩm) được chuẩn hóa riêng cho người ngoài tuổi lao động chính thức.

Theo ông Sang, ông cũng như nhiều NCT khác thường chỉ có nhu cầu làm việc bán thời gian, theo giờ hoặc theo ca linh hoạt do hạn chế về thể lực, sức khỏe. Tuy nhiên, theo Bộ luật Lao động 2019, dù cho phép người sử dụng lao động giao kết hợp đồng lao động nhiều lần với NCT, nhưng lại chưa có hướng dẫn chi tiết về loại hình hợp đồng theo giờ/khoán việc riêng cho nhóm NCT. Chính vì thế khi liên hệ với doanh nghiệp, ông được doanh nghiệp trả lời là khi ký hợp đồng chính thức, doanh nghiệp vẫn phải gánh các nghĩa vụ quy trình thủ tục như lao động trẻ tuổi, khiến họ ngại tuyển dụng NCT.

Nhiều người cao tuổi có nhu cầu làm theo giờ, bán thời gian (Ảnh minh họa).

Đó là với những NCT trực tiếp đi xin việc làm, còn đối với NCT tự khởi nghiệp, vấn đề tiếp cận thị trường tài chính cũng không dễ dàng. Hầu hết các ngân hàng thương mại hiện nay đều áp dụng quy định giới hạn độ tuổi vay vốn (thường không quá 65 tuổi tại thời điểm đáo hạn khoản vay) hoặc yêu cầu khắt khe về tài sản bảo đảm, khả năng chứng minh thu nhập tương lai.

Sự e ngại về rủi ro sức khỏe từ phía các tổ chức tín dụng khiến NCT dù có phương án kinh doanh khả thi, có vốn kinh nghiệm quản trị phong phú vẫn rất khó tiếp cận các dòng vốn ưu đãi hay vốn trung - dài hạn để tái đầu tư.

Đánh giá về thực trạng này, GS.TS. Nguyễn Đình Cự, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và Các vấn đề xã hội cho rằng, xã hội khuyến khích NCT tiếp tục cống hiến trí tuệ, kinh nghiệm nhưng hạ tầng pháp lý và các công cụ tài chính cho nhóm đối tượng này lại được thiết kế dựa trên góc nhìn NCT là đối tượng phụ thuộc. Nếu không sớm xóa bỏ tư duy phân biệt tuổi tác trong thiết kế chính sách tài chính - lao động, nền kinh tế sẽ tiếp tục lãng phí một nguồn tài nguyên tri thức và sức lao động vô cùng đắt giá.

Định hình thị trường lao động

Để biến tiềm năng của 9 triệu lao động NCT thành động lực tăng trưởng thực tế, các chuyên gia đề xuất, Chính phủ cùng Ngân hàng Nhà nước cần nghiên cứu xây dựng gói tín dụng ưu đãi chuyên biệt dành cho NCT làm chủ cơ sở sản xuất, kinh doanh hoặc NCT khởi nghiệp. Dòng vốn này có thể được ủy thác qua Ngân hàng Chính sách xã hội hoặc triển khai dưới hình thức cơ chế bảo lãnh tín dụng dựa trên tính khả thi của phương án kinh doanh thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào tài sản thế chấp.

Bên cạnh đó, việc khuyến khích các quỹ đầu tư tư nhân, các mô hình tài chính cộng đồng tham gia mảng phát triển doanh nghiệp do NCT vận hành sẽ tạo nên nguồn lực đa dạng, giúp nâng cao năng lực cạnh tranh cho các mô hình kinh doanh "người già làm chủ".

Về thị trường lao động, cần xây dựng quy chuẩn riêng về hợp đồng lao động cho NCT, cho phép thỏa thuận thời gian làm việc, định mức lao động và tiền lương phù hợp với thể trạng y tế. Điều này vừa giúp doanh nghiệp an tâm tuyển dụng, vừa bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho NCT khi tham gia vào chuỗi sản xuất.

Theo các chuyên gia của Đại học Kinh tế Quốc dân, kinh tế bạc không chỉ đơn thuần là tạo việc làm cho người già, mà là xây dựng một hệ sinh thái kinh tế hoàn chỉnh. Khi chính sách được khơi thông, nó sẽ tạo ra phản ứng dây chuyền, kích thích các doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu các sản phẩm, giải pháp công nghệ đáp ứng riêng cho nhóm dân số này.

Ở góc độ thực thi, thông điệp chỉ đạo của Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà tại hội nghị ngày 17/8 đã đặt ra yêu cầu cấp thiết cho các bộ, ngành trong việc rà soát, sửa đổi Luật NCT và các văn bản quy phạm pháp luật liên quan. Việc sớm ban hành Đề án phát triển Kinh tế bạc cấp quốc gia sẽ là kim chỉ nam để tích hợp các mục tiêu về dân số vào chiến lược phát triển kinh tế - xã hội tổng thể.

Việc chủ động kiến tạo một khung chính sách minh bạch, bình đẳng và giàu tính hỗ trợ đối với 9 triệu lao động NCT không chỉ giải quyết bài toán an sinh bền vững trước áp lực già hóa dân số, mà còn là chìa khóa mở ra không gian tăng trưởng mới, đưa Việt Nam tự tin bước vào kỷ nguyên phát triển bứt phá.

Tùng Lâm