Khai mạc kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI: 'Thể chế bền vững, đất nước sẽ hùng cường'

Hôm nay (6-4), kỳ họp thứ nhất Quốc hội (QH) khóa XVI chính thức khai mạc. Kỳ họp diễn ra trong 11 ngày, chia làm hai đợt, dự kiến bế mạc vào ngày 24-4, bàn nhiều nội dung quan trọng, mang tính quyết định với sự phát triển của đất nước trong cả nhiệm kỳ.

Bên cạnh xem xét, quyết định công tác nhân sự, tổ chức bộ máy QH, Chính phủ, các ủy ban của QH thì các kế hoạch về phát triển kinh tế - xã hội, đầu tư công trung hạn, tài chính quốc gia… giai đoạn 2026-2030 là nhiệm vụ trọng tâm được đưa ra thảo luận, quyết định tại kỳ họp, góp phần đặt nền tảng cho một chặng đường mới.

Trao đổi với Pháp Luật TP.HCM, đại biểu (ĐB) QH Phan Đức Hiếu, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính, đã chia sẻ những trăn trở về thể chế và kỳ vọng làm sao tạo được khung khổ pháp lý thuận lợi nhất, giúp người dân, doanh nghiệp yên tâm làm việc.

Tổng Bí thư Tô Lâm, Chủ tịch nước Lương Cường, Thủ tướng Phạm Minh Chính, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú dự Hội nghị toàn quốc tổng kết công tác bầu cử ĐBQH khóa XVI và HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026-2031 vào chiều 31-3. Ảnh: QH

Thể chế “đột phá của đột phá” nhìn từ nghị trường

. Phóng viên: Chúng ta đang trong những giờ phút chuyển giao giữa nhiệm kỳ cũ và mới. Trên nghị trường QH, ông từng nhấn mạnh rằng cải cách thể chế không chỉ là “cắt giảm thủ tục” mà phải là “cắt giảm chi phí tuân thủ”. Ông có thể giải thích rõ hơn về điều này?

+ Ông Phan Đức Hiếu: Đây là điểm mấu chốt. Thủ tục hành chính là một phần nổi của cả tảng băng. Chúng ta cắt giảm được số lượng thủ tục, giảm thời gian xử lý hồ sơ là điều tốt nhưng chi phí tuân thủ còn bao gồm nhiều thứ vô hình hơn. Đó là chi phí cơ hội khi doanh nghiệp chờ đợi quyết định hành chính; chi phí để duy trì đội ngũ pháp chế, kế toán nhằm đảm bảo tuân thủ các quy định; chi phí rủi ro pháp lý khi quy định không rõ ràng.

Nhiều khảo sát cho thấy doanh nghiệp Việt Nam dành tỉ lệ thời gian quản lý rất cao cho xử lý các vấn đề pháp lý, tuân thủ quy định thay vì tập trung vào kinh doanh. Đó mới là chi phí thực sự ăn mòn năng lực cạnh tranh. Tôi rất mong Chính phủ, các cơ quan tham mưu, soạn thảo chính sách trong thời gian tới đặc biệt lưu ý có giải pháp cho vấn đề này.

Đối với quy định đã ban hành, bên cạnh sửa đổi, hoàn thiện thì cần xem xét bãi bỏ đồng loạt những văn bản, nghị định, thông tư, điều khoản không còn phù hợp hoặc chồng chéo. Số lượng phải song hành với chất lượng và đó phải là phương châm của QH, Chính phủ trong thời gian tới.

Thủ tướng Phạm Minh Chính trao đổi với Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tại một phiên làm việc của Kỳ họp Quốc hội khóa XV. Ảnh: PHẠM THẮNG

. Ông nhiều lần đề xuất lập một cơ quan giám sát cải cách thể chế độc lập, không phụ thuộc vào các bộ, ngành?

+ Đây là đề xuất tôi nhận thấy cần thiết và nhiều lần có ý kiến. Lý do tôi đưa ra xuất phát từ một nghịch lý: Các bộ, ngành vừa ban hành quy định, vừa rà soát cắt giảm quy định của chính mình thì hiệu quả không cao. Điều này luôn tiềm tàng xung đột lợi ích, rất khó để có sự khách quan.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các nước cải cách thành công đều có một cơ quan độc lập, đủ thẩm quyền để giám sát, thúc đẩy, áp đặt lộ trình cải cách xuống các bộ, ngành và tự thực hiện chương trình cải cách độc lập. Ý tưởng này đã nhận được sự quan tâm và đồng tình của nhiều ĐB, chuyên gia.

Tôi hy vọng kiến nghị này sẽ được Chính phủ, cơ quan liên quan trong nhiệm kỳ tới nghiên cứu, xem xét và quyết định.

Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính. Ảnh: QH

. QH đã thông qua nhiều đạo luật lớn với tốc độ rất nhanh, đặc biệt trong các kỳ họp bất thường. Ông đánh giá thế nào về sự cân bằng giữa tốc độ và chất lượng lập pháp?

+ Tốc độ là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh kinh tế biến động nhanh. Chúng ta không thể để doanh nghiệp, nền kinh tế chờ đợi trong khi các điểm nghẽn pháp lý đang gây thiệt hại từng ngày. Những kỳ họp bất thường của QH khóa XV đã thể hiện quyết tâm và tinh thần đổi mới rất đáng trân trọng.

Tuy nhiên, đảm bảo tốc độ và chất lượng là một thách thức. Có thể hiểu khi một đạo luật được thông qua vội vàng, thiếu tham vấn đầy đủ các bên liên quan thì hậu quả nếu có sẽ là luật phải sửa đổi, nghị định hướng dẫn chậm, doanh nghiệp loay hoay trong trạng thái không chắc chắn pháp lý. Chi phí của việc “làm nhanh nhưng làm lại” đôi khi còn cao hơn chi phí “làm chắc, làm đúng”.

Với yêu cầu này, nhiệm kỳ XVI đòi hỏi từng ĐBQH, cơ quan của QH, cơ quan tham mưu, soạn thảo, xây dựng chính sách phải nỗ lực nhiều hơn nữa, phối hợp chặt chẽ và tham vấn thực chất để đảm bảo cả hai yêu cầu này.

Các đại biểu tham dự tại một kỳ họp của Quốc hội khóa XV. Ảnh: PHẠM THẮNG

Tầm nhìn thể chế cho kỷ nguyên mới

. Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân và đã được QH nhanh chóng thể chế hóa bằng Nghị quyết 198. Ông đánh giá những bước đi này thế nào?

+ Đây là bước tiến cả về tư duy chính sách lẫn quyết tâm chính trị. Việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 68 và QH nhanh chóng thể chế hóa phản ánh sự đồng bộ giữa định hướng chính trị và hành động lập pháp.

Quan trọng hơn, Nghị quyết 68 và Nghị quyết 198 đặt ra những tư duy mới rất căn bản rằng kinh tế tư nhân phải là một động lực quan trọng nhất, Nhà nước phải chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy phục vụ và kiến tạo. Nếu những tư duy này được thực thi nhất quán, tác động sẽ rất lớn.

Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh rằng nghị quyết dù tốt đến đâu cũng chỉ là điểm khởi đầu. Quan trọng là hệ thống luật pháp phải được rà soát và điều chỉnh đồng bộ, các cơ quan thực thi phải thay đổi thực sự trong hành vi. Sự thuận lợi, hài lòng của người dân và doanh nghiệp là thước đo chính xác nhất chất lượng chính sách pháp luật.

Các đại biểu tham dự một phiên họp tại kỳ họp Quốc hội khóa XV. Ảnh: PHẠM THẮNG

. Nhiều năm gần đây doanh nghiệp tư nhân lớn mạnh về quy mô nhưng chất lượng, năng lực đổi mới sáng tạo vẫn hạn chế. Đâu là nguyên nhân gốc rễ, thưa ông?

+ Vấn đề này khó trả lời ngắn gọn và có nhiều lý do nhưng tôi cho rằng điều mấu chốt là môi trường kinh doanh chưa thực sự tạo ra áp lực cạnh tranh lành mạnh đủ mạnh để buộc doanh nghiệp phải đổi mới. Khi doanh nghiệp còn có thể tồn tại và thậm chí phát triển nhờ quan hệ, khai thác ưu đãi chính sách, tận dụng “rào cản” pháp lý…, họ sẽ không có động lực đầu tư dài hạn, thực chất vào công nghệ, nhân tài…

Kế đó, hệ thống giáo dục và thị trường lao động chưa đáp ứng được nhu cầu nhân lực chất lượng cao. Qua tiếp xúc, tôi thấy nhiều doanh nghiệp chưa ý thức được chiến lược phát triển dài hạn, năng lực quản trị còn hạn chế và chưa có tinh thần “vượt trên sự tuân thủ”.

Một điều nữa là sự an toàn để doanh nghiệp dám chấp nhận rủi ro, đổi mới sáng tạo và đầu tư dài hạn. Bản chất của đổi mới là chấp nhận rủi ro nhưng khi chính sách bất ổn, doanh nghiệp sẽ chọn cách an toàn. Nội dung này đã được nhấn mạnh trong Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân nhưng quan trọng hơn, thách thức hơn sắp tới là chuyển hóa chính sách thành sự an tâm thực sự của cộng đồng doanh nghiệp.

. Ông nhìn nhận như thế nào về sự thay đổi của thể chế, sau nhiều năm nghiên cứu?

+ Nhìn lại 40 năm Đổi mới, Việt Nam đã đi từ một nền kinh tế kế hoạch tập trung sang kinh tế thị trường định hướng XHCN và đó là một cuộc cách mạng thể chế thực sự. Ngày càng nhiều đạo luật được cải thiện, nhiều thủ tục được cắt giảm, quy định bất hợp lý được bãi bỏ... Đó là bằng chứng rất cụ thể rằng thể chế đã thay đổi.

Điều tôi tin tưởng và kỳ vọng là khi đất nước bước vào kỷ nguyên mới với khát vọng trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045, thể chế sẽ là yếu tố quyết định. Chỉ có thể chế tốt mới giải phóng toàn bộ tiềm năng của đất nước, thu hút đầu tư chất lượng cao và tạo ra nền kinh tế đổi mới sáng tạo. Thể chế là nền tảng, nếu nền tảng vững thì đất nước sẽ hùng cường.

. Xin cảm ơn ông.

*****

*****

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu tại hội nghị. Ảnh: QH

NGUYỄN THẢO

CHÂN LUẬN