Iran thay đổi ngoạn mục

Sau khi Mỹ và Iran leo thang căng thẳng bắt đầu từ vụ trực thăng chiến đấu Apache của Mỹ rơi trong ngày 9/6, Iran đã cảnh báo nếu ngoại giao thất bại, nước này sẵn sàng nối lại chiến sự và mở rộng xung đột vượt ra ngoài Vịnh Ba Tư, đe dọa các tuyến hàng hải từ Ấn Độ Dương tới Biển Đỏ và Địa Trung Hải.

Thay đổi mức độ kiềm chế

CNN nhận định sự thay đổi về mục tiêu của Iran đã bắt đầu hé lộ khi nước này tấn công cảnh cáo Israel đêm 7/6. Động thái này nhằm phá vỡ thế bế tắc trong đàm phán. Kể từ đó, hàng loạt diễn biến nóng bỏng liên tục tiếp nối.

"Chúng tôi đã đảo ngược phương trình ngừng bắn vốn chỉ tồn tại trên giấy tờ và liên tục bị vi phạm trên thực địa. Cho đến khi xuất hiện thiện chí thực sự nhằm xây dựng lòng tin, phản ứng của Iran sẽ giữ nguyên như thế này", ông Mohammad Bagher Ghalibaf, trưởng đoàn đàm phán của Iran, tuyên bố hôm 8/6.

Ông Aaron David Miller, nhà đàm phán người Mỹ từng tham gia các cuộc đàm phán hòa bình tại Trung Đông, nhận định: "Iran đã đặt cả Israel lẫn Mỹ vào thế khó. Iran cho thấy hiện tại, họ sẵn sàng chấp nhận rủi ro, bởi họ tin rằng mình đang giành lợi thế".

Theo ông Danny Citrinowicz, cựu phụ trách bộ phận Iran trong cơ quan tình báo quân đội Israel, Tehran đang tìm cách thiết lập "phương trình mới" trong xung đột. "Những diễn biến gần đây cho thấy giới lãnh đạo hiện tại của Iran tin rằng những gì không thể đạt được bằng ngoại giao, có thể đạt được bằng sức mạnh", ông Citrinowicz nói.

Thay đổi phong cách lãnh đạo

Theo Foreign Affairs, vào thời điểm Mỹ - Israel tấn công Iran hồi cuối tháng 2/2026, Iran suy yếu nghiêm trọng. Tuy nhiên, bức tranh thực tế hiện tại ở Iran lại rất khác.

Iran vẫn duy trì được năng lực quân sự và công nghiệp. Mục tiêu ban đầu của Mỹ và Israel là giáng đòn chí mạng vào Iran đã không thể đạt được. Thay vì bị đánh gục, Iran đã được chiến tranh tái định hình theo cách không ai ngờ tới.

Iran vừa chứng kiến cuộc chuyển giao quyền lực lớn nhất trong vài thập kỷ trở lại đây. Ảnh: Reuters.

Để tồn tại và tạo ra các lợi thế chiến lược mới, Tehran buộc phải thích nghi và đổi mới, từ cách tiến hành chiến tranh, điều hành nhà nước cho đến quản lý xã hội. Tất cả đều phải diễn ra với tốc độ chưa từng có.

Cuộc chiến đã tạo ra một Iran mới, một quốc gia có khả năng định hình lại Trung Đông, ảnh hưởng tới cục diện địa chính trị thế giới trong nhiều năm tới.

Mỹ và Israel từng kỳ vọng sẽ nhanh chóng giành chiến thắng bằng cách ám sát các lãnh đạo cấp cao của Iran. Tuy nhiên, chiến lược ám sát lại mở đường cho một thế hệ lãnh đạo mới lên nắm quyền.

Nhiều nhà quan sát phương Tây cho rằng ban lãnh đạo mới tại Iran có lập trường cứng rắn không kém thế hệ trước, đồng thời phát triển văn hóa kỹ trị, có tổ chức, đặt trọng tâm vào phòng thủ quốc gia.

Bộ máy lãnh đạo tại Iran hiện nay hành động thực dụng, đánh giá năng lực của Iran một cách tỉnh táo hơn. Họ có thể duy trì kiên nhẫn chiến lược, nhưng cũng sẵn sàng hành động quyết đoán khi cần thiết.

Ngay sau khi cuộc chiến hồi tháng 6/2025 kết thúc, IRGC bắt đầu chuẩn bị cho khả năng một cuộc chiến mới sẽ bùng phát. Các viện nghiên cứu, trung tâm chiến lược và cơ quan chính phủ Iran liên tục tổ chức các cuộc thảo luận về chiến tranh và những thay đổi cần tiến hành ngay.

Chỉ trong 8 tháng trước khi nổ ra cuộc chiến mới, Iran đã thực hiện nhiều cải cách hơn cả một thập kỷ trước đó cộng lại. Trong quá trình đó, thế hệ các nhà lãnh đạo kỹ trị ngày càng đóng vai trò chủ đạo.

Trước đó, suốt hơn 4 thập kỷ, Iran đã nghiên cứu chiến tranh phi đối xứng. Khi triển khai trong thực tế, Iran sử dụng UAV, tàu cao tốc và thủy lôi, từ đó chứng minh khả năng gây sức ép tại eo biển Hormuz.

Song song với đó, Iran mở rộng chiến trường trong khu vực Vịnh Ba Tư, gây thiệt hại cho các căn cứ quân sự Mỹ. Các cuộc tấn công của Iran cũng gây ra khủng hoảng đối với các quốc gia láng giềng tại vùng Vịnh. Sự khủng hoảng niềm tin giữa các quốc gia vùng Vịnh và Washington được cho là sẽ kéo dài.

Sau hơn 3 tháng Mỹ và Israel phát động cuộc chiến nhằm vào Iran, bộ máy chính quyền của Iran vẫn tồn tại. Iran chống chịu được các đợt không kích dữ dội, duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz và vẫn đang đối đầu với lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ.

Chiến lược chiến tranh phi đối xứng của Iran đã cho thấy năng lực đáng gờm mà Washington từ lâu vẫn xem nhẹ. Tehran coi thế bế tắc hiện nay là biểu hiện của cán cân quyền lực mới.

Lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ gây áp lực lên nền kinh tế Iran, nhưng đồng thời cũng làm nổi bật tầm quan trọng chiến lược của việc Tehran kiểm soát được eo biển Hormuz.

Việc Mỹ chuyển trọng tâm từ chiến tranh trên không sang phong tỏa trên biển đồng nghĩa với việc Washington thừa nhận Iran đã làm thay đổi bản chất của chiến trường.

Một nhà phân tích chính trị người Iran nói với Foreign Affairs: "Việc dỡ bỏ trừng phạt không còn quá quan trọng đối với chúng tôi nữa, vì chúng tôi biết điều đó sẽ không xảy ra, hoặc nếu có thì sẽ không kéo dài. Giờ đây, việc quản lý eo biển Hormuz mới là chìa khóa".

Thay đổi chiến thuật đàm phán

IRGC hiện không còn đặt cược hoàn toàn vào ngoại giao. Giới chức Mỹ từng nhìn nhận sự chậm rãi của Iran trong quá trình đàm phán như biểu hiện của sự khó thống nhất trong nội bộ.

Theo Foreign Affairs, phong cách đàm phán của Tehran phản ánh sự tự tin mới, cùng những bài học Iran đã rút ra từ các vòng đàm phán trước đó. Giới lãnh đạo Iran tin rằng trên bàn đàm phán, Mỹ đang cố đạt được những điều không thể giành được trên chiến trường.

Bà Narges Bajoghli và ông Vali Nasr, hai giáo sư nghiên cứu về Trung Đông tại Đại học Johns Hopkins, cùng cho rằng Iran đang tận dụng chiến thuật đàm phán kiểu "phiên chợ bazaar".

Đặc trưng của phong cách này là phát huy sự kiên nhẫn, lặp đi lặp lại các yêu cầu, thương lượng trong thời gian dài, nhằm khiến đối phương mệt mỏi hoặc bộc lộ giới hạn dẫn tới nhượng bộ.

Trong khi Tổng thống Mỹ ưu tiên các thỏa thuận nhanh, mang tính giao dịch và trình diễn chính trị; Iran lại theo đuổi chiến lược thỏa thuận kéo dài, duy trì sự mơ hồ để tìm kiếm nhượng bộ từng bước.

Cuộc đối đầu hiện nay không chỉ là xung đột quân sự với nhiều vấn đề nút thắt khó tháo gỡ, mà còn là cuộc cạnh tranh giữa hai nhịp độ đàm phán: Một bên muốn kết quả nhanh, một bên tin rằng thời gian là đồng minh của mình.

Thay đổi cảm nhận người dân

Các cuộc biểu tình quy mô lớn nổ ra tại Iran hồi tháng 1/2026 từng phản ánh sự mệt mỏi của người dân Iran trước áp lực kinh tế. Tuy nhiên, cuộc chiến do Mỹ và Israel tiến hành tại Iran đã làm thay đổi cảm nhận của người dân Iran.

Cảm nhận của người dân Iran hiện tại rất khác so với hồi tháng 1. Ảnh: Reuters.

Thiệt hại do chiến tranh gây ra là rất lớn. Cơ sở hạ tầng công nghiệp, nhà máy, trường học, bệnh viện, các di tích, thậm chí cả những khu dân cư đã bị phá hủy.

Trong lúc bom đạn Mỹ và Israel liên tục giáng xuống, sức ép quân sự đã kích hoạt phản ứng mang tính dân tộc. Người Iran thống nhất đoàn kết trong cuộc đấu tranh.

Người dân tham gia các cuộc tuần hành hàng ngày, lập hàng rào người bảo vệ các nhà máy điện và những cây cầu trọng yếu bị đe dọa tấn công. Những vấn đề từng tồn tại trong nội bộ Iran hồi tháng 1 dần mờ đi bởi ảnh hưởng của bom đạn và sức tàn phá của chiến tranh.

Sau cùng, chiến tranh đã trở thành phép thử khắc nghiệt tạo ra một phiên bản mới của Iran, đánh dấu cuộc chuyển giao thế hệ lãnh đạo lớn nhất tại nước này trong nhiều thập kỷ.

Iran công bố video phóng tên lửa vào các mục tiêu Mỹ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) hôm 10/6 công bố video phóng tên lửa vào các mục tiêu của Mỹ ở vùng Vịnh.

An Hòa