Iran làm lộ lỗ hổng nghiêm trọng trong cấu trúc răn đe Mỹ

Cuộc chiến giữa Mỹ/Israel với Iran có thể tạo ra những bước ngoặt mới. (Ảnh: Reuters)

Trên thực tế, nó giống như một hệ thống “bán sự bảo vệ”, trong đó GCC về cơ bản là mua bảo đảm an ninh thông qua các hợp đồng vũ khí, quyền đặt căn cứ và sự liên kết địa chính trị.

Cuộc chiến giữa Mỹ - Israel với Iran đã làm lộ rõ sự mong manh vốn có của mô hình này và đặt dấu hỏi về độ tin cậy của toàn bộ kiến trúc răn đe.

Bất chấp sự hiện diện quân sự lớn của Mỹ trong khu vực, việc Iran có khả năng phong tỏa eo biển Hormuz và tung hàng loạt cuộc tấn công trên khắp vùng Vịnh cho thấy Mỹ không thể đảm bảo an ninh cho chính cơ sở của mình, chưa nói đến bảo vệ các đồng minh vùng Vịnh. Tình hình trong những ngày qua cho thấy các căn cứ và nhân sự Mỹ trở nên dễ bị tổn thương, trong khi Mỹ vẫn thể hiện sức mạnh trên toàn cầu.

Nguyên nhân của sự bất cân xứng này khá rõ ràng: chiến tranh bằng tên lửa và máy bay không người lái đã thay đổi căn bản cấu trúc chi phí của cuộc chiến. Đặc biệt, máy bay không người lái giá rẻ giúp Iran tạo ra mối đe dọa đáng kể đối với những tài sản cực kỳ đắt đỏ như căn cứ không quân, cảng biển và cơ sở dầu khí. Chi phí để gây gián đoạn hiện nay thấp hơn rất nhiều so với chi phí để phòng thủ.

Sự thay đổi này làm xói mòn logic kinh tế đằng sau “hợp đồng an ninh” lâu đời giữa GCC và Mỹ. Các nước GCC dành một phần lớn chi tiêu công để mua nhiều hệ thống vũ khí tiên tiến từ Mỹ. Nhưng cuộc chiến với Iran cho thấy ưu thế công nghệ đơn thuần không thể đảm bảo an toàn. Một chiếc máy bay không người lái trị giá 30.000 USD có thể vô hiệu hóa cơ sở hạ tầng được bảo vệ bằng hàng tỷ USD thiết bị quân sự. Chi tiêu khổng lồ mang lại hiệu quả giảm dần về mức độ an toàn thực tế.

Quan trọng hơn, việc quân sự hóa Trung Đông khiến mỗi thương vụ vũ khí mới của một bên đều bị bên kia coi là hành động khiêu khích, làm trầm trọng thêm chính mối đe dọa mà họ đang tìm cách đối phó. Cuộc chạy đua vũ trang ở vùng Vịnh - một trong những cuộc đắt đỏ nhất thế giới - mang lại lợi nhuận lớn cho các hãng vũ khí bên ngoài nhưng không thể tạo ra sự ổn định trong khu vực.

Lời giải nào?

Trong bài viết đăng trên báo Japan Times ngày 24/3, PGS Jamal Ibrahim Haidar, công tác tại Đại học Mỹ - Li-băng, và PGS Adeel Malik, công tác tại Đại học Oxford, cho rằng có một cách để giảm xác suất xung đột là tăng chi phí cơ hội của chiến tranh: sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế.

Khi các quốc gia gắn kết sâu sắc thông qua thương mại, hạ tầng và mạng lưới tài chính, tổn thất kinh tế khi đối đầu trở nên quá lớn để có thể chấp nhận. Lợi ích chung từ hợp tác sẽ vượt qua những lợi ích cảm nhận được từ cưỡng ép.

Theo 2 nhà nghiên cứu, đối với GCC và Iran, tiềm năng hợp tác như vậy rất lớn. Dù trong ngắn hạn có vẻ khó xảy ra, nhưng hội nhập kinh tế cuối cùng vẫn là con đường khả thi nhất để giảm xung đột về lâu dài.

Iran có thị trường nội địa lớn, năng lực công nghiệp đáng kể và nguồn tài nguyên năng lượng dồi dào. Trong khi đó, các nền kinh tế GCC sở hữu nguồn vốn tài chính, hạ tầng logistics và kết nối thương mại toàn cầu. Thay vì sống trong trạng thái nghi kỵ thường trực, hai bên có thể trở thành trụ cột của một khối kinh tế khu vực trải dài trong các lĩnh vực năng lượng, vận tải và tài chính.

Những hình thức hợp tác này khó loại bỏ bất đồng chính trị, nhưng sẽ thay đổi động cơ của các tác nhân trong khu vực.

Khi đó, tấn công cơ sở hạ tầng của đối tác thương mại là tự phá vỡ chuỗi cung ứng, lợi nhuận đầu tư và dòng năng lượng của chính mình. Đây cũng là logic đã giúp châu Âu tái thiết và duy trì ổn định lâu dài sau Thế chiến II: sự phụ thuộc kinh tế đã biến các đối thủ cũ thành những đối tác phụ thuộc lẫn nhau.

Ngược lại, kiến trúc an ninh vùng Vịnh hiện tại đang “thuê” một cường quốc xa xôi đảm trách nhiệm vụ an ninh của mình, trong khi những ưu tiên chiến lược của các nước không phải lúc nào cũng trùng nhau.

Tình hình hiện nay cho thấy rõ hạn chế của kiến trúc này. Ngay cả tác nhân quân sự bên ngoài mạnh nhất cũng không thể hoàn toàn che chắn cho các đối tác dễ bị tổn thương về mặt địa lý trước thực tế của chiến tranh hiện đại.

Hơn nữa, khi phụ thuộc vào sự bảo hộ bên ngoài, các chính phủ tin rằng đồng minh mạnh sẽ đảm bảo an toàn cho họ, họ sẽ có ít động lực hơn để theo đuổi đàm phán ngoại giao với các đối thủ khu vực, từ đó khiến xung đột trở thành dai dẳng thay vì được giảm thiểu hay giải quyết.

Theo 2 nhà nghiên cứu, GCC đang đứng trước một lựa chọn chiến lược. Hoặc tiếp tục dựa vào các bảo đảm quân sự bên ngoài khiến họ dễ tổn thương về cấu trúc, hoặc chuyển hướng sang một mô hình an ninh dựa trên hội nhập kinh tế khu vực. Tất nhiên, điều này không có nghĩa là từ bỏ năng lực phòng thủ hay các quan hệ đối tác chiến lược. Thay vào đó là sự thừa nhận rằng hòa bình bền vững không thể nhập khẩu; nó phải được tạo ra tại chỗ thông qua các lợi ích kinh tế chung.

Cuộc chiến Iran năm 2026 có thể trở thành một bước ngoặt, phơi bày giới hạn của hệ thống “bán sự bảo vệ” vốn định hình địa chính trị vùng Vịnh suốt nhiều thập kỷ. Không có vũ khí ngoại nhập nào có thể thay thế một trật tự khu vực ổn định dựa trên hợp tác, phụ thuộc lẫn nhau và các động lực kinh tế hợp lý. An ninh mua từ bên ngoài sẽ luôn mang tính điều kiện và không trọn vẹn. Trong khi đó, an ninh được xây dựng thông qua hội nhập kinh tế có thể tự duy trì, bài viết nhận định.

Bình Giang