Iran đang chuẩn bị một 'luật chơi' mới ở Hormuz?

Tàu thuyền qua lại tại eo biển Hormuz. Ảnh: Reuters.

Theo một tài liệu được lưu hành trong giới vận tải biển quốc tế mà Financial Times tiếp cận được, Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư (PGSA) của Iran quy định mọi tàu thuyền muốn đi qua eo biển Hormuz phải sở hữu hợp đồng bảo hiểm hợp lệ được cơ quan này phê duyệt.

PGSA cho biết hiện việc cấp bảo hiểm vẫn được thực hiện miễn phí. Tuy nhiên, cơ quan này cũng khẳng định họ "bảo lưu quyền áp dụng phí bảo hiểm trong tương lai", với mức phí sẽ do đơn vị bảo hiểm liên quan quyết định.

Thông báo ngay lập tức làm dấy lên lo ngại trong ngành hàng hải toàn cầu rằng Tehran đang tìm cách xây dựng một cơ chế mới buộc tàu thuyền quốc tế phải trả phí khi đi qua eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng huyết mạch từng vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới trước khi xung đột bùng phát.

Lo ngại về một "chế độ quản lý mới"

Theo thỏa thuận hòa bình tạm thời giữa Mỹ và Iran, Tehran cam kết khôi phục lưu lượng hàng hải qua eo biển Hormuz về mức trước chiến tranh, đồng thời không thu bất kỳ khoản phí nào trong vòng 60 ngày.

Tuy nhiên, khả năng xuất hiện các khoản phí mới sau thời hạn này đang khiến giới vận tải biển quốc tế lo ngại.

Nhiều chuyên gia nhận định việc áp phí đối với tàu thuyền đi qua Hormuz có thể đi ngược lại các nguyên tắc của Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), vốn bảo đảm quyền tự do hàng hải trên các tuyến đường quốc tế.

Một quan chức Iran giấu tên khẳng định nội dung của bản ghi nhớ giữa Tehran và Washington là rất rõ ràng.

"Trong vòng 60 ngày kể từ khi thỏa thuận có hiệu lực, mọi hoạt động hàng hải sẽ được thực hiện mà không phát sinh bất kỳ khoản phí nào", vị này nói.

Tuy nhiên, sau giai đoạn đó, Iran và Oman sẽ cùng xây dựng một cơ chế mới cho hoạt động quản lý eo biển.

Theo quan chức trên, mô hình tương lai nhiều khả năng sẽ bao gồm các khoản thu liên quan đến dịch vụ hàng hải và bảo đảm an toàn cho tàu thuyền.

Ông cho biết các chi tiết cụ thể vẫn đang được Iran và Oman thảo luận, đồng thời nhấn mạnh rằng các quốc gia trong khu vực cũng sẽ được tham vấn trước khi quyết định cuối cùng được đưa ra.

Oman, quốc gia có lãnh hải nằm ở phía tây eo biển Hormuz, từ lâu duy trì quan điểm không thu phí đối với tàu thuyền quá cảnh.

Tuy nhiên, theo một nguồn tin am hiểu vấn đề, Muscat gần đây đang cân nhắc khả năng áp dụng các khoản phí "hợp pháp" đối với một số dịch vụ hàng hải.

Các khoản phí này có thể bao gồm chi phí bảo vệ môi trường, điều phối luồng tàu, hoa tiêu hàng hải và các biện pháp bảo đảm an ninh.

Điều đó cho thấy không chỉ Iran mà nhiều nước ven eo biển cũng đang tìm kiếm cơ chế quản lý mới đối với tuyến vận tải chiến lược này sau khi xung đột làm thay đổi đáng kể cán cân an ninh khu vực.

Iran phát cảnh báo với tàu thuyền

Trong một diễn biến đáng chú ý khác, Iran ngày 19/6 đã bắn cảnh cáo các tàu thuyền hoạt động gần eo biển Hormuz, theo hai nguồn tin nắm rõ tình hình.

Các nguồn tin cho biết Tehran đồng thời phát đi thông điệp vô tuyến tới các tàu đang hoạt động trong khu vực.

Thông điệp nhấn mạnh rằng việc Israel rút quân khỏi Lebanon, chấm dứt hoàn toàn lệnh phong tỏa trên biển và sự hiện diện của lực lượng Mỹ là những điều kiện cốt lõi để thực hiện thỏa thuận giữa Iran và Mỹ.

"Cho tới khi các điều kiện này được đáp ứng, eo biển Hormuz sẽ vẫn đóng cửa", thông báo nêu rõ.

Iran cũng cảnh báo các tàu không nên tiếp cận khu vực với lý do an toàn và cho biết bất kỳ tàu nào phớt lờ chỉ thị này đều có thể trở thành mục tiêu.

Trước đó, Tehran từng đề xuất kế hoạch thu 2 triệu USD bằng tiền điện tử đối với mỗi tàu muốn đi qua eo biển Hormuz, dù ý tưởng này chưa được triển khai.

Theo các điều khoản trong thỏa thuận tạm thời vừa được ký kết, Iran sẽ tiến hành các cuộc thảo luận với Oman và các quốc gia vùng Vịnh nhằm xác định mô hình quản lý tương lai đối với eo biển Hormuz cũng như các dịch vụ hàng hải liên quan.

Văn kiện nêu rõ mọi cơ chế mới phải phù hợp với luật pháp quốc tế hiện hành và tôn trọng quyền chủ quyền của các quốc gia ven biển.

Tuy nhiên, giới quan sát nhận định đây đang là một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất trong tiến trình đàm phán giữa Washington và Tehran.

Bên cạnh các cuộc thương lượng về chương trình hạt nhân Iran và tình hình giao tranh giữa Israel với Hezbollah tại Lebanon, quyền kiểm soát eo biển Hormuz được xem là đòn bẩy chiến lược quan trọng nhất mà Tehran đang nắm giữ.

Iran vừa phát cảnh báo với tàu thuyền tại Hormuz, đồng thời để ngỏ khả năng thu phí quá cảnh, động thái có thể làm thay đổi cán cân hàng hải khu vực. Ảnh: Reuters.

Hành lang nhân đạo vẫn chưa được mở

Tình hình càng trở nên phức tạp khi PGSA - cơ quan mới được Iran thành lập hồi tháng 5 để quản lý eo biển Hormuz - đang nằm trong danh sách trừng phạt của Mỹ.

Điều này đặt các công ty vận tải biển quốc tế vào tình thế khó xử khi phải cân nhắc giữa việc tuân thủ các yêu cầu của Iran và nguy cơ vi phạm các lệnh trừng phạt của Washington.

Trong tài liệu gửi tới các hãng tàu, PGSA còn công bố tuyến hàng hải mà các tàu bắt buộc phải sử dụng khi đi qua Hormuz, bao gồm một hành lang vận tải nằm sát bờ biển Iran.

Cơ quan này cảnh báo mọi hành vi đi chệch tuyến hoặc sử dụng các lộ trình thay thế sẽ bị coi là vi phạm quy định.

Nhiều chủ tàu hiện vẫn tỏ ra thận trọng trước yêu cầu này. Ngoài các lo ngại pháp lý, họ còn quan ngại về nguy cơ thủy lôi có thể đã được cài đặt ở một số khu vực giữa eo biển trong thời gian xung đột.

Sau làn sóng tàu thuyền rời Vùng Vịnh hôm 18/6, lưu lượng hàng hải qua Hormuz trong ngày 19/6 tiếp tục ở mức thấp khi những căng thẳng mới giữa Mỹ, Iran và Israel làm gia tăng tâm lý thận trọng trên thị trường.

Trong khi đó, Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) cho biết vẫn đang nỗ lực thiết lập một hành lang nhân đạo nhằm sơ tán các thủy thủ mắc kẹt trong khu vực.

Một số thuyền viên đã bị kẹt tại Vùng Vịnh hơn 100 ngày kể từ khi xung đột bùng phát.

Tổng thư ký IMO Arsenio Dominguez cho biết tổ chức này đang làm việc với các bên liên quan để có được các bảo đảm an ninh cần thiết.

"Chúng tôi cũng đang thu thập các cam kết an toàn nhằm bảo đảm mọi chuyến hải trình đều không gặp bất kỳ mối đe dọa nào, bao gồm cả nguy cơ từ thủy lôi", ông nói.

Phương Linh