Hợp tác xã muốn lớn phải vượt nút thắt vốn và minh bạch

Diễn đàn Hợp tác xã quốc gia 2026. Ảnh: VGP/TG

Liên kết không còn là lựa chọn

Phát biểu khai mạc Diễn đàn Hợp tác xã quốc gia 2026 với chủ đề “Kết nối kinh tế hợp tác với hệ sinh thái kinh tế tư nhân” ngày 10-4, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân cho biết: Đến tháng 3-2026, cả nước có khoảng 35.197 HTX với gần 7 triệu thành viên, trong đó khu vực nông nghiệp chiếm tới 66,8%. Đáng chú ý, khoảng 78% HTX đang hoạt động hiệu quả, gần 4.700 HTX đã tham gia liên kết chuỗi giá trị và khoảng 2.600 HTX ứng dụng công nghệ cao.

Không chỉ dừng ở quy mô, những con số này cho thấy một chuyển động mang tính cấu trúc: HTX đang từng bước rời khỏi vai trò “tổ chức hỗ trợ” để trở thành chủ thể sản xuất – kinh doanh có khả năng tham gia thị trường, thậm chí tham gia sâu vào các chuỗi giá trị có tiêu chuẩn cao hơn.

Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng vận hành theo logic chuỗi và hệ sinh thái, sự tồn tại độc lập gần như không còn khả thi. Doanh nghiệp muốn mở rộng sản xuất cần vùng nguyên liệu ổn định, có tổ chức; nông dân muốn nâng thu nhập cần đầu ra bền vững, minh bạch; công nghệ muốn phát huy hiệu quả cần môi trường ứng dụng thực tiễn; còn dòng vốn chỉ có thể chảy vào những mô hình có khả năng kiểm soát rủi ro.

Chính vì vậy, HTX nổi lên như một “điểm giao” tự nhiên giữa các chủ thể này. Với khả năng tổ chức sản xuất từ các hộ nhỏ lẻ thành vùng nguyên liệu tập trung, HTX giúp giảm chi phí giao dịch và tạo nền tảng cho sản xuất quy mô lớn. Trong khi đó, khu vực kinh tế tư nhân lại mang đến những yếu tố mà HTX còn thiếu: Vốn, công nghệ, quản trị hiện đại và khả năng mở rộng thị trường.

Thực tế đã xuất hiện nhiều mô hình liên kết hiệu quả. Điển hình như HTX Vĩnh Cường đã ký kết hợp đồng bao tiêu lúa hàng hóa với diện tích lên tới 50.000 ha mỗi năm, liên kết với nhiều tập đoàn và doanh nghiệp lớn. Nhờ đó, không chỉ đảm bảo đầu ra ổn định, HTX còn nâng cao vị thế đàm phán, giúp nông dân tránh được tình trạng bị ép giá, đặc biệt trong những thời điểm khó khăn như thiên tai, dịch bệnh.

Ở một hướng đi khác, HTX Duy Trang Group (Khánh Hòa) lại cho thấy khả năng mở rộng không gian giá trị của HTX khi kết hợp nông nghiệp với du lịch trải nghiệm. Trong mô hình này, doanh nghiệp đóng vai trò đầu tàu, đầu tư công nghệ và tiêu chuẩn hóa quy trình sản xuất theo chuẩn quốc tế, còn HTX tổ chức vùng nuôi, kiểm soát chất lượng và kết nối người dân. Kết quả không chỉ là sản phẩm đạt chuẩn xuất khẩu mà còn là sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương.

Tuy vậy, một thực tế cần nhìn thẳng là các mô hình thành công vẫn mang tính cá biệt. Phần lớn HTX hiện nay mới dừng ở liên kết đầu ra hoặc hợp tác ngắn hạn, chưa hình thành được các chuỗi giá trị có tính ràng buộc và chia sẻ lợi ích lâu dài.

Điều đó cho thấy, dù xu hướng liên kết đã rõ ràng, nhưng để HTX thực sự trở thành một cấu phần vững chắc trong hệ sinh thái kinh tế tư nhân, vẫn cần một bước chuyển mạnh mẽ cả về chất lượng liên kết lẫn năng lực nội tại.

Quang cảnh diễn đàn. Ảnh: PV

Muốn bắt tay bền vững phải nâng chuẩn nội lực

Tại diễn đàn, nhiều ý kiến cho rằng, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở chính nội tại của HTX. Dù số lượng lớn, nhưng không ít HTX còn hạn chế về năng lực quản trị, thiếu minh bạch tài chính và chưa xây dựng được hệ thống dữ liệu về vùng nguyên liệu cũng như hợp đồng liên kết.

Theo Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Nguyễn Ngọc Cảnh, dư nợ tín dụng dành cho khu vực HTX hiện mới đạt khoảng 7.000 tỷ đồng – một con số khiêm tốn so với quy mô toàn khu vực. Nguyên nhân không chỉ nằm ở phía ngân hàng, mà còn do các HTX chưa đáp ứng được yêu cầu về minh bạch và kiểm soát dòng tiền.

Trong khi đó, về phía doanh nghiệp, thực tiễn kinh doanh cho thấy nếu chỉ dừng ở hợp đồng thu mua, mối quan hệ với HTX sẽ khó bền vững. Để đảm bảo vùng nguyên liệu ổn định và chất lượng sản phẩm đạt chuẩn, doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào quá trình tổ chức sản xuất.

Nhiều chuyên gia cho rằng cần chuyển từ tư duy “bao tiêu sản phẩm” sang “đồng đầu tư và đồng phát triển”. Trong đó, doanh nghiệp không chỉ đặt hàng mà còn góp vốn, đầu tư hạ tầng, chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn sản xuất và hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Ngược lại, HTX phải thay đổi để đáp ứng các chuẩn mực thị trường: minh bạch tài chính, nâng cao năng lực quản trị, tuân thủ quy trình và sẵn sàng chia sẻ dữ liệu. Đây là điều kiện tiên quyết để xây dựng niềm tin và thiết lập quan hệ đối tác dài hạn.

Bên cạnh đó, việc hoàn thiện thể chế cũng đóng vai trò quan trọng. Các đề xuất như sửa đổi Nghị định 98/2018/NĐ-CP về liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp, hay thúc đẩy mô hình “doanh nghiệp trong HTX” theo Luật HTX 2023 được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực cho khu vực này phát triển.

Thông điệp được nhấn mạnh tại Diễn đàn HTX quốc gia 2026 là: Trong hệ sinh thái kinh tế tư nhân theo tinh thần Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, HTX không còn là “vệ tinh”, mà có thể trở thành đối tác chiến lược. Nhưng để đạt được điều đó, không chỉ cần chính sách phù hợp, mà quan trọng hơn là sự chuyển đổi từ bên trong, nơi minh bạch, quản trị và liên kết dài hạn trở thành những tiêu chuẩn bắt buộc.

Phương Nga