Hồi sinh nghệ sĩ bằng AI: Tri ân hay trục lợi từ hoài niệm?

Hồi sinh nghệ sĩ bằng AI và câu hỏi về di sản số. Ảnh minh họa/AI

Khi người đã khuất có thể “trở lại” trên màn ảnh

Trước đây, nghệ sĩ đã qua đời chỉ trở lại sân khấu hoặc màn ảnh trong vùng tưởng niệm. Điện ảnh dùng tư liệu cũ. Âm nhạc phát lại bản thu. Truyền hình dựng chương trình tưởng nhớ. Công chúng gặp lại nghệ sĩ qua những gì họ từng để lại khi còn sống. Cho đến khi công nghệ AI ra đời mọi thứ đều bị phá vỡ.

Với công nghệ tạo sinh hình ảnh và nhân bản giọng nói, khuôn mặt, giọng hát và phong cách biểu diễn của người đã khuất có thể trở thành “nguyên liệu” cho sản phẩm mới. Một cố nghệ sĩ có thể được dựng lại để nói lời thoại mới, hát ca khúc mới hoặc xuất hiện trong một sản phẩm thương mại.

Điều này có thể tạo xúc động cho người hâm mộ, giúp gia đình lưu giữ di sản và cho nhà sản xuất thêm công cụ kể chuyện. Nhưng khi cảm xúc tri ân được đưa vào phim, MV, quảng cáo hoặc chương trình bán vé, ranh giới khai thác thương mại cũng xuất hiện.

Từ đây, câu chuyện không còn dừng ở kỹ thuật mà đã chạm đến quyền nhân thân, quyền khai thác hình ảnh và đạo đức văn hóa. AI là công cụ do con người sử dụng, nhưng con người không thể ra lệnh cho công cụ đó làm mọi thứ mình muốn. Có những việc AI làm được, nhưng không có nghĩa là nên làm.

Hồi sinh nghệ sĩ bằng AI và cảm giác bất an

Ở Việt Nam, hồi sinh nghệ sĩ bằng AI vẫn chủ yếu nằm trong vùng thử nghiệm, mô phỏng và gây tranh luận. Các sản phẩm AI hát nhạc Trịnh Công Sơn, tái hiện hình ảnh cố nhạc sĩ hoặc giả lập giọng hát người nổi tiếng cho thấy công nghệ đã chạm vào vùng nhạy cảm: di sản nghệ thuật và ký ức công chúng.

Sự lấn cấn không nằm ở độ giống của khuôn mặt hay giọng hát, mà nằm ở cảm xúc. Với nghệ sĩ đã khuất, công chúng không chỉ nghe âm sắc. Họ còn nghe một đời sống, một thân phận và một ký ức văn hóa gắn với con người thật.

Đây là hiệu ứng “thung lũng kỳ lạ” trong nghệ thuật thời AI. Phiên bản số càng giống người thật, cảm giác giả lập càng rõ. Với nghệ sĩ đã khuất, sự bất an còn nặng hơn vì công chúng nhận ra gương mặt và âm sắc quen thuộc đang được điều khiển bằng thuật toán.

Tại tọa đàm của Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam ngày 29/5, giới chuyên môn cảnh báo việc lạm dụng AI có thể làm nghệ thuật bị làm phẳng, bị nhân bản hàng loạt và bị tách khỏi trải nghiệm sống của người sáng tạo.

Từ đây, trọng tâm không còn là khả năng của AI, mà là quyền cho phép, giới hạn sử dụng và mục đích thương mại phía sau mỗi bản sao kỹ thuật số.

Hollywood và những tranh chấp về bản sao kỹ thuật số

Hollywood đi trước trong việc dùng công nghệ tái tạo nghệ sĩ, nhưng cũng sớm đối mặt với tranh chấp về quyền hình ảnh, giọng nói và sự đồng thuận. Star Wars từng dùng kỹ thuật số để đưa Carrie Fisher và Peter Cushing trở lại màn ảnh, đồng thời khơi lên tranh luận về cảm giác giả lập và quyền sử dụng hình ảnh.

Trường hợp Robin Williams nhạy cảm hơn. Con gái ông, Zelda Williams, nhiều lần phản đối việc dùng AI tái tạo hình ảnh và giọng nói của cha mình. Một nghệ sĩ đã mất không thể từ chối kịch bản mới, lời thoại mới hoặc mục đích thương mại mới.

Trong âm nhạc, Heart on My Sleeve dùng AI mô phỏng giọng Drake và The Weeknd từng lan truyền mạnh trước khi bị gỡ khỏi nhiều nền tảng. Vụ việc cho thấy giọng nói đã trở thành tài sản dễ bị chiếm dụng.

Trường hợp Drake dùng giọng AI mô phỏng Tupac Shakur trong Taylor Made Freestyle trực diện hơn. Đại diện di sản của Tupac phản ứng gay gắt và yêu cầu gỡ bỏ. Đây là xung đột rõ giữa công nghệ, quyền thừa kế và phẩm giá của người đã mất.

Cuộc đình công của giới diễn viên Mỹ cho thấy nỗi lo không còn là giả định. Diễn viên sợ cơ thể, khuôn mặt và giọng nói bị quét, lưu trữ rồi dùng lại mà không có sự đồng thuận tương xứng. Khi bản sao kỹ thuật số có thể thay thế một ngày quay hoặc một kiểu diễn, AI đe dọa cả sinh kế lẫn phẩm giá lao động của nghệ sĩ.

Khung pháp lý chưa theo kịp bản sao số

Tại Mỹ, luật chơi với bản sao kỹ thuật số đã được siết lại. SAG-AFTRA đưa nội dung này vào thỏa thuận lao động, yêu cầu sự đồng thuận rõ ràng, thù lao và giới hạn sử dụng. Khuôn mặt, giọng nói của diễn viên không thể bị xem như tài nguyên miễn phí cho thuật toán.

Bang California thông qua AB 1836 để kiểm soát việc dùng bản sao kỹ thuật số của người đã khuất. Bang Tennessee ban hành Đạo luật ELVIS để bảo vệ tên tuổi, hình ảnh và giọng nói của nghệ sĩ trước việc bị AI mô phỏng trái phép. Bản sao kỹ thuật số vì thế đã được nhìn như một đối tượng pháp lý riêng.

AI tăng tốc trong công nghiệp giải trí, trong khi khung pháp lý về bản sao số, di sản số và quyền dữ liệu sinh trắc học vẫn cần thêm thời gian để hoàn thiện. Ảnh minh họa/AI

Tại Việt Nam, Bộ luật Dân sự và Luật Sở hữu trí tuệ hiện mới bảo vệ các đối tượng truyền thống như quyền hình ảnh, danh dự, tác phẩm hay bản ghi âm. Khung pháp lý này đang đứng trước thử thách lớn khi AI có khả năng tạo ra "con người kỹ thuật số" từ dữ liệu sinh trắc học.

Quyền sở hữu một bản ghi âm hay tư liệu hình ảnh chỉ giới hạn ở việc khai thác sản phẩm sẵn có. Việc ứng dụng công nghệ để trích xuất dữ liệu, tái tạo giọng hát của cố ca sĩ trong bài hát mới hay dựng lại hình ảnh diễn viên trong vai diễn mới là những hành vi vượt ngoài phạm vi cấp phép truyền thống, cần ranh giới pháp lý rõ ràng.

Hiện nay, hệ thống quy định cho bản sao kỹ thuật số, di sản số và quyền dữ liệu sinh trắc học của người đã khuất vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Đây là thực tế phổ biến khi tốc độ phát triển công nghệ và các mô hình thương mại luôn đi trước khả năng điều chỉnh của các văn bản quy phạm pháp luật.

Ranh giới dùng AI ở vùng nghệ nghệ thuật

AI sẽ tiếp tục đi sâu vào công nghiệp giải trí. Công nghệ có thể phục chế phim cũ, khôi phục bản thu, bảo quản tư liệu và mở rộng khả năng sáng tạo. Điều cần thiết không phải là cấm AI, mà là giữ ranh giới giữa hỗ trợ sáng tạo và thay thế con người.

AI nên là công cụ lưu giữ di sản, không nên trở thành phương tiện để người sống tiếp tục khai thác người đã khuất.

Việc sử dụng hình ảnh, giọng nói và bản sao kỹ thuật số của nghệ sĩ phải có sự đồng thuận hợp pháp, minh bạch mục đích và rõ ràng về thù lao. Với nghệ sĩ đã qua đời, gia đình hoặc người thừa kế cần có vai trò quyết định, nhưng quyết định đó phải tôn trọng di nguyện và phẩm giá của người đã mất.

Công chúng có quyền biết đâu là tư liệu thật, đâu là sản phẩm do AI tạo ra. Một màn biểu diễn bằng người kỹ thuật số không nên được giới thiệu mập mờ như sự trở lại của nghệ sĩ.

Người nghệ sĩ xứng đáng được nhớ bằng tác phẩm họ đã để lại, không phải bằng những lời thoại, bài hát và màn trình diễn họ chưa từng lựa chọn.

Tiểu Vũ