Hoạt động ngoại giao bí mật đằng sau sự thay đổi lập trường đột ngột của Tổng thống Trump về Iran

Tổng thống Mỹ Donald Trump giám sát chiến dịch tấn công quân sự đối với Iran tại Washington, ngày 2/3/2026. Ảnh: Anadolu Agency/TTXVN

Theo báo The Wall Street Journal ngày 24/3, sự thay đổi lập trường đột ngột của Tổng thống Mỹ Donald Trump đối với Iran đã hé lộ một mạng lưới ngoại giao bí mật phức tạp. Từ những lời đe dọa quân sự cứng rắn, người đứng đầu Nhà Trắng đã chuyển hướng sang lộ trình thương lượng, tạm hoãn các kế hoạch tấn công cơ sở hạ tầng điện để ưu tiên cho những cuộc thảo luận kín do các quốc gia trung gian Trung Đông môi giới.

Từ tối hậu thư đến lộ trình 5 ngày trì hoãn

Căng thẳng lên đến đỉnh điểm vào hôm 22/3 tại Mar-a-Lago, khi Tổng thống Trump đưa ra tối hậu thư yêu cầu Iran mở lại Eo biển Hormuz trong vòng 48 giờ. Nếu không tuân thủ, quân đội Mỹ đe dọa sẽ "phá hủy" hệ thống nhà máy điện của nước này. Tuy nhiên sau đó, khi các thông tin về nỗ lực ngoại giao từ Riyadh (SaudiArabia) chuyển đến Nhà Trắng, ông Trump đã đảo ngược quyết định, công bố tạm hoãn tấn công trong 5 ngày để mở đường cho đàm phán.

Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt cho biết: “Đây là những cuộc thảo luận ngoại giao nhạy cảm, và Mỹ sẽ không đàm phán thông qua báo chí”. Bà nhấn mạnh tình hình đang diễn biến phức tạp và các suy đoán chưa nên được coi là kết luận cuối cùng.

Sự thay đổi này được cho là phản ánh mong muốn của Tổng thống Trump và các cố vấn trong việc chấm dứt chiến tranh khi đối mặt với những hệ lụy chính trị và kinh tế. Ngay lập tức, thị trường chứng khoán đã phản ứng tích cực; chỉ số Dow Jones và S&P 500 ghi nhận mức tăng mạnh nhất kể từ đầu tháng 2 năm nay. Giá dầu Brent cũng giảm mạnh 11%, xuống dưới ngưỡng 100 USD/thùng - mức thấp nhất kể từ ngày 11/3.

Mạng lưới trung gian và những rào cản thực tế

Sáng 19/3 tại Riyadh, bộ trưởng ngoại giao các nước Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia và Pakistan đã họp khẩn để tìm giải pháp. Tình báo Ai Cập cho biết họ đã thiết lập được kênh liên lạc với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) - thực thể chính trị và quân sự quyền lực nhất nước này - để đề xuất lệnh ngừng bắn 5 ngày nhằm xây dựng lòng tin.

Tuy nhiên, con đường ngoại giao vấp phải trở ngại lớn sau khi Israel ám sát ông Ali Larijani, người được coi là đối tác đàm phán tiềm năng của phương Tây. Hiện tại, hai bên vẫn có những khoảng cách rất xa về yêu sách.

Tron khi phía Iran yêu cầu Mỹ và Israel cam kết không tấn công trong tương lai và bồi thường thiệt hại chiến tranh thì phía Mỹ lại duy trì đòi hỏi Iran giải thể chương trình hạt nhân, đình chỉ chương trình tên lửa đạn đạo và chấm dứt hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm.

Bên cạnh đó, vấn đề kiểm soát Eo biển Hormuz - nơi lưu thông 20% lượng dầu thế giới - vẫn là điểm nóng. Trong khi các nước Arab đề xuất thành lập ủy ban trung lập giám sát, IRGC lại yêu cầu thu phí tàu bè qua lại tương tự Kênh đào Suez. Ý tưởng này bị Saudi Arabia kịch liệt phản đối vì lo ngại sự gia tăng ảnh hưởng của Iran đối với an ninh năng lượng Vùng Vịnh.

Triển vọng về một cuộc gặp cấp cao

Theo các nguồn tin từ chính phủ Mỹ và Arab, một cuộc gặp trực tiếp có thể diễn ra tại Pakistan hoặc Thổ Nhĩ Kỳ vào cuối tuần này. Phía Mỹ có thể cử các đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner, thậm chí là Phó Tổng thống JD Vance nếu thỏa thuận gần được ký kết. Phía Iran có khả năng cử Ngoại trưởng Abbas Araghchi tham dự.

Mặc dù ông Trump bày tỏ sự lạc quan khi nói với các phóng viên rằng: “Chúng ta đang làm việc với một số người mà tôi thấy rất hợp lý, rất vững chắc”, phía Tehran vẫn giữ thái độ dè dặt. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad-Bagher Ghalibaf khẳng định trên mạng xã hội rằng Tehran chưa sẵn sàng đàm phán và cáo buộc sự lạc quan của Mỹ chỉ nhằm "thao túng thị trường tài chính".

Dù vậy, các chuyên gia như Nicole Grajewski từ Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế nhận định: ông Ghalibaf - một cựu chỉ huy IRGC có tư tưởng thực dụng - có thể là nhân vật hiếm hoi đủ uy tín để thuyết phục giới lãnh đạo cứng rắn của Iran chấp nhận một thỏa thuận.

Hiện tại, Mỹ vẫn duy trì sự hiện diện quân sự mạnh mẽ với các đơn vị viễn chinh Thủy quân lục chiến (khoảng 5.000 binh sĩ) tại khu vực. Cuộc đối thoại sắp tới sẽ đặt Mỹ vào vị thế thương lượng với một chính quyền Iran cứng rắn hơn dưới sự dẫn dắt của tân Lãnh đạo Tối cao Mojtaba Khamenei, trong bối cảnh những bất đồng về lợi ích cốt lõi vẫn chưa được giải quyết.

Công Thuận/Báo Tin tức và Dân tộc