Hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động kiểm tra chuyên ngành

Kiểm tra chuyên ngành là một trong những công cụ quan trọng nhằm bảo đảm việc chấp hành pháp luật trong lĩnh vực tài chính.

Đẩy mạnh phân cấp, thống nhất quy trình kiểm tra

Dự thảo Thông tư tập trung vào hai nhóm nội dung lớn gồm phân cấp thẩm quyền và quy trình kiểm tra chuyên ngành đối với các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Tài chính.

Về phân cấp, dự thảo giao thêm thẩm quyền cho người đứng đầu nhiều đơn vị thuộc Bộ như Cục Hải quan, Cục Dự trữ Nhà nước, Cục Thống kê, Kho bạc Nhà nước, Bảo hiểm Xã hội Việt Nam và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trong việc phê duyệt kế hoạch kiểm tra chuyên đề và tổ chức thực hiện kiểm tra theo phạm vi quản lý.

Theo Bộ Tài chính, việc phân cấp nhằm phát huy tính chủ động của các đơn vị chuyên ngành trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ, tăng cường trách nhiệm của người đứng đầu, đồng thời rút ngắn quy trình xử lý công việc. Việc giao thêm thẩm quyền cũng tạo điều kiện để các đơn vị trực tiếp quản lý lĩnh vực chuyên ngành chủ động hơn trong triển khai hoạt động kiểm tra, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước.

Cùng với việc mở rộng phân cấp, dự thảo xây dựng một quy trình kiểm tra chuyên ngành áp dụng thống nhất đối với các lĩnh vực thuộc phạm vi điều chỉnh của Thông tư. Quy trình được thiết kế theo trình tự xuyên suốt từ khâu chuẩn bị đến tổ chức thực hiện và theo dõi sau kiểm tra, bảo đảm hoạt động kiểm tra được triển khai đồng bộ giữa các đơn vị.

Theo đó, hoạt động kiểm tra chuyên ngành bao gồm các bước xây dựng kế hoạch kiểm tra chuyên đề; ban hành quyết định kiểm tra; xây dựng kế hoạch tiến hành kiểm tra; tổ chức kiểm tra trực tiếp hoặc trực tuyến; xử lý vi phạm; báo cáo kết quả và theo dõi việc thực hiện các quyết định xử lý sau kiểm tra.

Một điểm đáng chú ý là dự thảo quy định rõ các căn cứ để ban hành quyết định kiểm tra chuyên ngành. Theo đó, việc kiểm tra được thực hiện khi phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật hoặc dấu hiệu bất thường theo quy định của pháp luật chuyên ngành; theo chỉ đạo của cơ quan, người có thẩm quyền hoặc theo kế hoạch kiểm tra chuyên đề đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Bộ Tài chính cho biết, Nghị định số 217/2025/NĐ-CP đã quy định về mục đích, nguyên tắc, thẩm quyền và một số nội dung của hoạt động kiểm tra chuyên ngành. Tuy nhiên, Nghị định chưa quy định cụ thể quy trình kiểm tra theo từng bước tiến hành và xử lý kết quả kiểm tra. Việc xây dựng Thông tư nhằm hoàn thiện khoảng trống này, tạo cơ sở áp dụng thống nhất đối với các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng quy định cơ chế giám sát hoạt động của đoàn kiểm tra chuyên ngành. Theo đó, người ban hành quyết định kiểm tra có trách nhiệm giám sát quá trình kiểm tra; trường hợp cần thiết có thể giao công chức hoặc thành lập tổ giám sát để theo dõi việc tuân thủ quy trình, kịp thời chấn chỉnh những vướng mắc phát sinh, bảo đảm hoạt động kiểm tra được thực hiện đúng mục đích, đúng kế hoạch và đúng quy định của pháp luật.

Hoàn thiện quy định từ yêu cầu thực tiễn

Theo Bộ Tài chính, kiểm tra chuyên ngành là một trong những công cụ quan trọng nhằm bảo đảm việc chấp hành pháp luật, kịp thời phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm, đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực tài chính. Việc hoàn thiện quy định về phân cấp thẩm quyền và quy trình kiểm tra vì vậy là yêu cầu cần thiết nhằm bảo đảm hoạt động kiểm tra được thực hiện thống nhất, minh bạch và phù hợp với yêu cầu quản lý trong giai đoạn hiện nay.

Qua rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, Bộ Tài chính cho biết một số lĩnh vực hiện đã có quy định tương đối đầy đủ về trình tự, thủ tục kiểm tra chuyên ngành tại các văn bản pháp luật chuyên ngành. Trong đó có các lĩnh vực như thuế, bảo hiểm xã hội, đấu thầu, kiểm toán độc lập, kiểm tra đầu tư và quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Tuy nhiên, nhiều lĩnh vực khác vẫn chưa có quy trình kiểm tra chuyên ngành thống nhất, gồm kho bạc nhà nước, ngân sách nhà nước, dự trữ quốc gia, thống kê, chứng khoán, kinh doanh bảo hiểm, quản lý công sản, đầu tư nước ngoài, viện trợ nước ngoài dành cho Việt Nam, kế toán, quy hoạch, phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể, quản lý tài chính các tổ chức tài chính và dịch vụ tài chính, phí và lệ phí.

Đáng chú ý, ngay cả ở những lĩnh vực đã có quy định, thực tiễn triển khai cũng phát sinh một số nội dung cần tiếp tục hoàn thiện.

Đơn cử, trong lĩnh vực hải quan, pháp luật hiện hành đã quy định về kiểm tra trong thông quan và kiểm tra sau thông quan. Tuy nhiên, đối với trường hợp phát hiện dấu hiệu vi phạm sau thời hạn 5 năm kể từ ngày thông quan hàng hóa hoặc kiểm tra theo chuyên đề, kiểm tra theo chỉ đạo của cấp có thẩm quyền theo quy định tại Nghị định số 217/2025/NĐ-CP, hiện chưa có quy trình kiểm tra chuyên ngành cụ thể. Đây là một trong những nội dung được Bộ Tài chính xác định cần tiếp tục hoàn thiện thông qua dự thảo Thông tư.

Bên cạnh đó, quá trình triển khai Thông tư số 05/2026/TT-BTC về phân cấp trong hoạt động kiểm tra chuyên ngành cũng cho thấy nhiều đơn vị thuộc Bộ tiếp tục đề xuất mở rộng phân cấp thẩm quyền kiểm tra chuyên ngành nhằm tạo điều kiện để các đơn vị chủ động hơn trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ. Trên cơ sở kết quả rà soát và yêu cầu từ thực tiễn, lãnh đạo Bộ Tài chính đã thống nhất chủ trương xây dựng một Thông tư chung quy định về phân cấp thẩm quyền và quy trình kiểm tra chuyên ngành trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ.

Theo Bộ Tài chính, việc ban hành một văn bản thống nhất sẽ góp phần phát huy tính chủ động, tăng cường trách nhiệm của các đơn vị thuộc Bộ trong hoạt động kiểm tra chuyên ngành, đồng thời tạo thuận lợi hơn trong việc tra cứu, áp dụng các quy định của pháp luật.

Cùng với việc quy định về phân cấp thẩm quyền và quy trình kiểm tra, dự thảo cũng thống nhất hệ thống mẫu văn bản sử dụng trong hoạt động kiểm tra chuyên ngành và quy định trách nhiệm lưu trữ hồ sơ kiểm tra. Đây là cơ sở để chuẩn hóa nghiệp vụ kiểm tra trong toàn ngành tài chính, bảo đảm việc tổ chức thực hiện được thống nhất giữa các đơn vị và các lĩnh vực thuộc phạm vi điều chỉnh của Thông tư.

Theo Bộ Tài chính, việc xây dựng Thông tư không chỉ nhằm thống nhất quy trình kiểm tra chuyên ngành mà còn tạo hành lang pháp lý đầy đủ, rõ ràng và đồng bộ cho hoạt động kiểm tra trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ. Qua đó, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, kịp thời xem xét, đánh giá việc chấp hành pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân, đồng thời tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong lĩnh vực tài chính.

Khi được ban hành, Thông tư sẽ là cơ sở pháp lý thống nhất cho hoạt động kiểm tra chuyên ngành trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ Tài chính; góp phần đẩy mạnh phân cấp, chuẩn hóa nghiệp vụ kiểm tra, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và tạo thuận lợi cho các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong quá trình thực hiện các quy định của pháp luật.

MINH PHƯƠNG