Hoàn thiện cơ chế tiếp cận thông tin, thích ứng yêu cầu chuyển đổi số

Quang cảnh phiên làm việc sáng 12/4 của Quốc hội. Ảnh: Quốc hội Việt Nam

Tại phiên thảo luận ngày 12/4, nhiều ý kiến tâm huyết, trách nhiệm của các đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng đã tập trung phân tích những điểm nghẽn, đề xuất giải pháp nhằm bảo đảm quyền tiếp cận thông tin thực chất, đồng thời giữ vững an ninh, an toàn và kỷ cương pháp luật trong môi trường số.

Làm rõ ranh giới giữa “mở” và “giữ” thông tin

Phát biểu tại nghị trường, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm, Phó Giám đốc Công an tỉnh Lâm Đồng bày tỏ thống nhất cao với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Tiếp cận thông tin.

Theo đại biểu, lần sửa đổi này không chỉ là việc hoàn thiện một đạo luật về thủ tục hành chính, mà còn là bước tiến quan trọng trong việc bảo đảm thực thi quyền hiến định của công dân trong bối cảnh chuyển đổi số, tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp và sự phát triển của hệ thống pháp luật về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân. Đại biểu đánh giá cao việc dự thảo luật lấy chuyển đổi số và cung cấp thông tin đa kênh làm trục chính. Đây là hướng tiếp cận phù hợp, bởi trong thực tế hiện nay, người dân không chỉ cần được cung cấp thông tin mà còn cần được tiếp cận một cách nhanh chóng, thuận tiện và có thể kiểm chứng trên môi trường số. Việc mở rộng trách nhiệm cung cấp thông tin đến các đơn vị sự nghiệp công lập cung ứng dịch vụ công thiết yếu cũng được đại biểu đồng tình. Tuy nhiên, theo đại biểu, cần thiết kế lộ trình, phạm vi phù hợp để tránh gây quá tải và hạn chế rủi ro lộ, lọt dữ liệu cá nhân.

Đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm, Phó Giám đốc Công an tỉnh Lâm Đồng phát biểu tại phiên làm việc. Ảnh: Khôi Nguyên

Một điểm mới đáng chú ý được đại biểu Liêm nhấn mạnh là cơ chế “tách phần thông tin được tiếp cận”. Thay vì từ chối toàn bộ hồ sơ chỉ vì có nội dung nhạy cảm, cơ quan cung cấp thông tin cần thực hiện việc lọc, tách và cung cấp có kiểm soát phần thông tin phù hợp. Cách tiếp cận này sẽ góp phần bảo đảm quyền tiếp cận thông tin một cách thực chất hơn. Tuy nhiên, đại biểu cũng thẳng thắn chỉ ra rằng, mấu chốt của luật không chỉ nằm ở việc “mở”, mà còn ở việc “giữ”. Nếu không có cơ chế kiểm soát chặt chẽ, việc tiếp cận thông tin có thể bị lợi dụng cho các mục đích xấu như xâm phạm an ninh quốc gia, trục lợi dữ liệu hoặc gây nhiễu xã hội.

Các đại biểu Quốc hội tham dự phiên họp. Ảnh: Khôi Nguyên

Từ đó, đại biểu đề nghị cần xác lập nguyên tắc xuyên suốt: minh bạch nhưng không tạo ra lỗ hổng về an ninh, an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Đồng thời, cần khắc phục tình trạng các quy định về ngoại lệ còn mang tính định tính, dễ dẫn đến cách hiểu không thống nhất và xu hướng “từ chối cho an toàn”. Đại biểu kiến nghị bổ sung quy định yêu cầu cơ quan từ chối cung cấp thông tin phải chứng minh rõ rủi ro cụ thể, đồng thời cân nhắc lợi ích công cộng của việc công khai. Bên cạnh đó, cần quy định rõ không được từ chối toàn bộ tài liệu chỉ vì một phần thông tin nhạy cảm, mà phải tách, che, ẩn hoặc biên tập phần hạn chế để cung cấp phần còn lại kèm theo giải trình.

Một nội dung quan trọng khác là tránh biến quyền tiếp cận thông tin thành cơ chế “xin - cho”. Theo đại biểu, không nên yêu cầu người dân chứng minh mục đích sử dụng thông tin ngay từ đầu; thay vào đó, trách nhiệm sàng lọc thuộc về cơ quan nhà nước, còn người sử dụng phải tuân thủ quy định pháp luật.

Các đại biểu Quốc hội tham dự tại phiên họp. Ảnh: Quốc hội Việt Nam

Hoàn thiện quy định, bảo đảm tính thống nhất và khả thi

Tham gia thảo luận, đại biểu Trần Thị Oanh, Phó Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh Lâm Đồng cho rằng, sau 8 năm triển khai, Luật Tiếp cận thông tin năm 2016 đã góp phần nâng cao tính công khai, minh bạch trong hoạt động của các cơ quan nhà nước. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy nhiều khó khăn, vướng mắc, đòi hỏi phải sửa đổi, bổ sung để đáp ứng yêu cầu phát triển mới.

Đại biểu cơ bản đồng tình với việc mở rộng chủ thể có trách nhiệm cung cấp thông tin sang các đơn vị sự nghiệp công lập cung ứng dịch vụ công thiết yếu, đồng thời đề xuất nghiên cứu mở rộng thêm đối với các tổ chức chính trị - xã hội, các hội quần chúng, các tổ chức sử dụng ngân sách, tài sản công. Tuy nhiên, việc mở rộng cần đi kèm với quy định rõ phạm vi, mức độ cung cấp thông tin để tránh chồng chéo và gây áp lực trong thực hiện.

Liên quan đến các khái niệm trong dự thảo luật, đại biểu cho rằng, một số nội dung vẫn còn mang tính định tính như “dịch vụ sự nghiệp công thiết yếu”, “đời sống riêng tư”, “bí mật cá nhân”, “bí mật gia đình”… Do đó, cần tiếp tục rà soát, làm rõ để bảo đảm thống nhất trong áp dụng.

Đại biểu Trần Thị Oanh, Phó Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh Lâm Đồng phát biểu tại phiên làm việc. Ảnh: Khôi Nguyên

Đại biểu cũng đề nghị cần quan tâm hơn đến quyền tiếp cận thông tin của các nhóm yếu thế như người cao tuổi, người khuyết tật, đồng thời bổ sung các cơ chế hỗ trợ cụ thể để các nhóm này có thể tiếp cận thông tin một cách thuận lợi, hiệu quả.

Đối với quy định về thông tin không được tiếp cận, đại biểu kiến nghị làm rõ các khái niệm như “bí mật công tác”, “tài liệu nội bộ” để tránh trùng lặp với “bí mật nhà nước” và hạn chế việc áp dụng tùy nghi. Đồng thời, cần bổ sung tiêu chí cụ thể để xác định các thông tin “có thể gây nguy hại” đến lợi ích của Nhà nước, quốc phòng, an ninh. Đối với thông tin được tiếp cận có điều kiện, đại biểu nhấn mạnh cần quy định rõ tiêu chí, thẩm quyền và trách nhiệm của người quyết định cung cấp, đồng thời thiết lập cơ chế kiểm tra, giám sát chặt chẽ nhằm bảo đảm minh bạch và ngăn ngừa lạm dụng.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, đại biểu Oanh đề xuất bổ sung quy định về xác thực, định danh điện tử khi yêu cầu cung cấp thông tin qua môi trường mạng, nhằm bảo đảm an toàn, bảo mật và phòng ngừa tình trạng mạo danh. Đồng thời, cần xây dựng nền tảng số thống nhất để quản lý, công khai thông tin và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo hỗ trợ người dân tiếp cận thông tin hiệu quả hơn.

Tiếp thu, hoàn thiện dự thảo luật bảo đảm đi vào cuộc sống

Cũng trong sáng nay, hầu hết ý kiến của các đại biểu tại nghị trường đều thống về sự cần thiết sửa đổi Luật Tiếp cận thông tin nhằm đáp ứng yêu cầu của thực tiễn. Phát biểu giải trình, thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết sẽ nghiêm túc tiếp thu, tổng hợp đầy đủ các ý kiến của các ĐBQH để tiếp tục hoàn thiện dự thảo luật.

Theo Bộ trưởng, nhiều nội dung quan trọng sẽ được rà soát, chỉnh lý như: làm rõ trách nhiệm cung cấp thông tin của các cơ quan nhà nước, nhất là ở cấp cơ sở; nghiên cứu mở rộng đối tượng yếu thế được hỗ trợ tiếp cận thông tin; bảo đảm thông tin công khai phải chính xác, dễ tiếp cận. Cùng với đó, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu các ý kiến liên quan đến quy định thời hạn cung cấp thông tin theo từng loại nội dung, tính chất và hình thức; đồng thời hoàn thiện quy định về trách nhiệm của chính quyền cấp xã đối với các thông tin do mình quản lý, nắm giữ.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng phát biểu. Ảnh: Quốc hội Việt Nam

Đối với các đề xuất tăng cường cơ chế kiểm tra, giám sát, Bộ trưởng cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu nhằm bảo đảm các quy định của luật có tính khả thi, phù hợp thực tiễn và thực sự đi vào cuộc sống.

Dự thảo Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi) sau khi hoàn thiện sẽ được trình Quốc hội xem xét, thông qua tại đợt hai của kỳ họp.

Thanh Nhàn