Hòa giải trước, hay thu thập chứng cứ trước?

Quyền chủ động của Thẩm phán và quyền của đương sự

Khoản 2 Điều 203 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (BLTTDS) quy định các nhiệm vụ, quyền hạn của Thẩm phán trong thời hạn chuẩn bị xét xử, trong đó có xác minh, thu thập chứng cứ và tổ chức phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải. Tuy nhiên, quy định này không xác định cụ thể thứ tự thực hiện các hoạt động tố tụng.

Trong khi đó, Điều 5 BLTTDS ghi nhận quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự; Điều 10 quy định nguyên tắc hòa giải; Điều 205 quy định trong thời hạn chuẩn bị xét xử, Tòa án tiến hành hòa giải để các đương sự thỏa thuận về việc giải quyết vụ án, trừ các trường hợp luật định.

Các quy định trên cho thấy quyền chủ động của Thẩm phán phải được đặt trong mối quan hệ với quyền tự định đoạt của đương sự. Khi tranh chấp có khả năng được giải quyết bằng thỏa thuận, hòa giải có thể giúp chấm dứt vụ án mà không cần thực hiện thêm những hoạt động tố tụng làm phát sinh chi phí.

Trình tự tố tụng cần được lựa chọn trên cơ sở tính chất vụ án, yêu cầu của đương sự, khả năng thỏa thuận, chi phí dự kiến và yêu cầu bảo toàn chứng cứ

Từ thực tế một vụ án tại TAND khu vực A đặt ra vấn đề này. Cụ thể, bà Trương Tuyết Nh khởi kiện ông Nguyễn Văn L và bà Dương Nh Y, yêu cầu chia 1/3 di sản của ông Nguyễn Văn Th, gồm quyền sử dụng 382,9m² đất và một xe mô tô trị giá 9 triệu đồng.

Sau khi thụ lý, bà Nh thống nhất yêu cầu xem xét, thẩm định tại chỗ, đo đạc quyền sử dụng đất và đồng ý nộp chi phí. Ngày 23/2/2026, Tòa án thông báo bà Nh nộp tạm ứng 20 triệu đồng.

Sau đó, bà Nh nhiều lần đề nghị được hòa giải trước và cho biết nếu hòa giải không thành sẽ nộp chi phí để thực hiện việc xem xét, thẩm định tại chỗ.

Đề nghị không được chấp nhận. Ngày 27/3/2026, TAND khu vực A ban hành Quyết định đình chỉ giải quyết vụ án số 69/2026/QĐST-DS do người khởi kiện không nộp chi phí tố tụng theo điểm đ khoản 1 Điều 217 BLTTDS. Bà Nh sau đó kháng cáo, đề nghị hủy quyết định đình chỉ.

Từ vụ án phát sinh hai quan điểm. Quan điểm thứ nhất cho rằng việc đình chỉ có căn cứ vì BLTTDS không quy định phải hòa giải trước khi thu thập chứng cứ; Thẩm phán có quyền chủ động thực hiện các hoạt động tố tụng trong thời hạn chuẩn bị xét xử.

Quan điểm thứ hai cho rằng cần xem xét yêu cầu hòa giải của nguyên đơn trên cơ sở quyền tự định đoạt và nguyên tắc hòa giải. Trong trường hợp này, nếu các bên đạt được thỏa thuận, việc xem xét, thẩm định tại chỗ có thể không còn cần thiết, tránh phát sinh chi phí tố tụng.

Cần thống nhất cách áp dụng

Không thể khẳng định mọi vụ án đều phải hòa giải trước khi thu thập chứng cứ. Tuy nhiên, cũng không thể xem quyền chủ động của Thẩm phán là quyền lựa chọn trình tự tố tụng hoàn toàn tách rời quyền tự định đoạt của đương sự.

Khi đương sự chủ động đề nghị hòa giải, vụ án thuộc trường hợp được hòa giải và có khả năng thỏa thuận, Thẩm phán cần cân nhắc khả năng hòa giải trước, nhất là khi hoạt động thu thập chứng cứ có thể làm phát sinh chi phí đáng kể.

Ngược lại, nếu việc xác định hiện trạng, nguồn gốc hoặc giá trị tài sản là cần thiết để làm rõ tranh chấp, hoặc việc trì hoãn có thể ảnh hưởng đến việc bảo toàn chứng cứ, việc thu thập chứng cứ trước có thể phù hợp.

Như vậy, trình tự tố tụng cần được lựa chọn trên cơ sở tính chất vụ án, yêu cầu của đương sự, khả năng thỏa thuận, chi phí dự kiến và yêu cầu bảo toàn chứng cứ.

Điểm cần lưu ý là quyền chủ động của Thẩm phán không phải quyền tuyệt đối. Quyền này phải được thực hiện trong khuôn khổ các nguyên tắc cơ bản của BLTTDS, đặc biệt là quyền tự định đoạt của đương sự và trách nhiệm hòa giải của Tòa án.

Trong vụ án nêu trên, nguyên đơn không từ chối thực hiện nghĩa vụ chi phí mà đề nghị hòa giải trước và cam kết sẽ nộp chi phí nếu hòa giải không thành. Do đó, việc lựa chọn trình tự tố tụng cần được cân nhắc không chỉ ở góc độ nghiệp vụ mà cả khả năng phát sinh chi phí và hậu quả pháp lý đối với đương sự.

Thực tiễn này cho thấy cần có hướng dẫn thống nhất về mối quan hệ giữa Điều 5, Điều 10, Điều 203 và Điều 205 BLTTDS, nhất là tiêu chí lựa chọn trình tự hòa giải, thu thập chứng cứ trong trường hợp pháp luật chưa quy định cụ thể.

Hòa giải trước hay thu thập chứng cứ trước không chỉ là vấn đề về trình tự thủ tục. Đó còn là vấn đề về quyền tự quyết, chi phí tố tụng và khả năng bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự.

Khi BLTTDS chưa quy định cụ thể về trình tự, thủ tục thực hiện các hoạt động tố tụng trong thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm, việc lựa chọn của Thẩm phán càng cần bảo đảm sự cân bằng giữa quyền chủ động tố tụng và quyền tự định đoạt của đương sự, qua đó hạn chế chi phí không cần thiết và góp phần thống nhất áp dụng pháp luật.

Lê Phan Công Trí – Ngô Thúy Nguyên (TAND tỉnh Cà Mau)