Hồ sơ 117/2026: Hai anh em ruột đều hy sinh, một người đã trở về, một người vẫn đang được tìm kiếm

1- Hai anh em và lời kể của người bà

Anh Đỗ Quốc Huy không được gặp hai người bác của mình. Cả liệt sĩ Đỗ Viết Phương và liệt sĩ Đỗ Viết Sáng đều hy sinh khi chưa lập gia đình. Những điều anh biết về họ được gìn giữ qua lời kể của bà nội, qua giấy tờ còn lại và qua hành trình tìm kiếm của những người thân đi sau.

Trong ký ức gia đình, có một câu chuyện vừa hồn nhiên vừa khiến người nghe nghẹn lại. Theo lời bà kể, khi đăng ký nhập ngũ, hai anh em từng không đủ cân nặng nên chưa được đi. Buồn vì lỡ đợt tuyển quân, họ cạo trọc đầu. Đến đợt sau, họ tìm cách tăng cân để tiếp tục đăng ký tình nguyện.

Đó là câu chuyện gia đình truyền lại, chưa phải một chi tiết có thể kiểm chứng bằng hồ sơ quân ngũ. Nhưng chính qua lời kể ấy, các thế hệ con cháu hình dung được lòng quyết tâm của hai người trai trẻ. Họ đã đi; rồi cả hai đều không trở về nhà.

Dưới hai người anh còn một em trai và ba em gái. Người em trai, cũng là cha của anh Huy, hiện thờ cúng hai anh. Nhiều năm qua, gia đình đã liên hệ các cơ quan, tìm kiếm thông tin ở nhiều nơi. Cuối cùng, họ xác định được phần mộ liệt sĩ Đỗ Viết Sáng tại Nghĩa trang liệt sĩ Long Thành. Với một gia đình đã chờ đợi quá lâu, việc tìm được nơi yên nghỉ của một người thân là niềm an ủi lớn. Nhưng trên bàn thờ, di ảnh người anh còn lại vẫn nhắc họ rằng cuộc tìm kiếm chưa thể dừng.

2- Một địa danh cần được đối chiếu

Bằng Tổ quốc ghi công gia đình cung cấp ghi liệt sĩ Đỗ Viết Phương hy sinh ngày 16/9/1968. Anh Huy cho biết năm sinh của bác trong một số giấy tờ là 1948, trong khi gia đình nhớ là 1945. Sự khác biệt này cần được kiểm tra với hồ sơ gốc, bởi một năm sinh sai có thể khiến người tìm kiếm bỏ sót tài liệu hoặc nhầm với người cùng tên.

Theo anh Huy, thông tin trích lục mà gia đình nhận được ghi nơi an táng ban đầu của liệt sĩ tại làng An Ghê, xã Sơn Linh, huyện Sơn Hà, tỉnh Quảng Ngãi. Khi hỏi người dân địa phương, gia đình được biết tên làng có thể được gọi là “Gè”. Đây là đầu mối quan trọng, nhưng cách ghi và cách gọi địa danh qua từng thời kỳ vẫn cần được người am hiểu địa phương đối chiếu.

Gia đình cũng có thông tin bác Phương hy sinh tại “mặt trận phía Nam”. Cụm từ ấy chưa cho biết chính xác nơi hy sinh, trong khi địa danh ở Quảng Ngãi được gia đình cung cấp là nơi an táng ban đầu theo trích lục. Hai thông tin cần được xem xét theo đúng ý nghĩa của từng loại giấy tờ; hiện chưa đủ căn cứ để kết luận bác hy sinh tại làng An Ghê, hoặc phần mộ hiện nay vẫn ở đó. Điều gia đình cần nhất là hồ sơ về đơn vị, trận đánh, người trực tiếp chôn cất và những lần di chuyển hài cốt, nếu có.

Từ một địa danh, cuộc tìm kiếm có thể mở ra nhiều câu hỏi: Năm 1968, đơn vị nào hoạt động hoặc có thương binh, liệt sĩ được an táng tại khu vực này? Ai từng tham gia mai táng đồng đội? Khu mộ ban đầu nằm gần con đường, con suối, ngọn đồi hay xóm cũ nào? Sau chiến tranh, các phần mộ ở đó đã được quy tập về nghĩa trang nào? Một nhân chứng có thể chỉ nhớ vài chi tiết rời rạc; khi đặt cạnh giấy tờ và lời kể của những người khác, những chi tiết ấy có thể giúp xác định hướng xác minh.

3- Xin lắng nghe nhân chứng khi còn có thể

Trong thư, anh Huy tha thiết mong các cơ quan, đoàn thể, báo chí và cộng đồng sớm ghi nhận ký ức của những cựu chiến binh còn minh mẫn, nhất là người từng tham gia chiến đấu, cứu chữa thương binh hoặc chôn cất liệt sĩ. Anh hiểu rằng thời gian không chờ đợi: có những vị trí an táng dã chiến chỉ còn tồn tại trong trí nhớ của một vài người.

Mong muốn ấy cũng gặp mục tiêu nhân đạo của Sáng kiến Tìm kiếm Người Việt Nam mất tích trong chiến tranh, gọi tắt là TTU–VWAI: nghiên cứu, đối chiếu tư liệu để hỗ trợ việc tìm kiếm, xác minh người còn mất tích. Những hồ sơ lưu trữ có thể cung cấp thêm đầu mối, nhưng thông tin từ gia đình, đồng đội và người dân địa phương vẫn cần được tiếp nhận, kiểm tra cẩn trọng trước khi phục vụ tìm kiếm thực địa.

Anh Huy viết rằng trước đây gia đình ít điều kiện tiếp cận thông tin. Nay thế hệ con cháu có thêm khả năng tìm kiếm, kết nối và chia sẻ hồ sơ. Cùng với Chiến dịch “500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, những điều đó thắp lại hy vọng cho gia đình anh. Hy vọng ấy rất cụ thể: biết thêm bác Phương đã ở đơn vị nào, ai còn nhớ về bác, và từ nơi an táng ban đầu, phần mộ bác đã được đưa đi đâu.

Bức thư có những câu chữ mộc mạc, nhưng lời thỉnh cầu thì rõ ràng. Gia đình sẵn sàng cung cấp thêm giấy tờ, hình ảnh để đối chiếu. Họ mong những người từng biết liệt sĩ Đỗ Viết Phương, từng công tác hoặc chiến đấu tại khu vực Sơn Linh – Sơn Hà khoảng năm 1968, hay biết việc quy tập mộ từ làng An Ghê/Gè, chia sẻ thông tin với gia đình và các cơ quan có trách nhiệm. Anh Đỗ Quốc Huy có thể được liên hệ qua số 0984 223 984.

Một người anh đã được tìm thấy nơi yên nghỉ. Người anh còn lại, gia đình vẫn chờ tin. Nếu ai đó còn giữ một cuốn sổ, một tấm bản đồ, một ký ức về tên người hoặc vị trí ngôi mộ cũ, xin hãy lên tiếng. Mỗi thông tin được kiểm chứng có thể đưa cuộc tìm kiếm tiến thêm một bước, để sự chờ đợi của người em và các cháu không chỉ nằm lại trên những trang giấy đã ngả màu.

Hà Nội, 21/10/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên Dự án TTU–VWAI)

Đặng Vương Hưng