Hộ kinh doanh trước ngưỡng chuyển đổi: Áp lực tăng, động lực giảm

Hộ kinh doanh đóng góp lớn cho nền kinh tế nhưng lại là khu vực dễ chịu tác động trước biến động thị trường và thay đổi chính sách. Đáng chú ý, dù được khuyến khích chuyển đổi lên doanh nghiệp, phần lớn hộ kinh doanh vẫn lựa chọn đứng ngoài, chủ yếu do lo ngại chi phí và rủi ro gia tăng.

Tại tọa đàm công bố kết quả khảo sát, bốn ý kiến từ đại diện VCCI, cơ quan quản lý, luật sư và chuyên gia kinh tế đã chỉ ra những "điểm nghẽn" cốt lõi, đồng thời gợi mở hướng đi chính sách trong thời gian tới.

Hộ kinh doanh "phòng thủ": Doanh thu giảm, tâm lý thận trọng gia tăng

Tại tọa đàm công bố kết quả khảo sát của VCCI về các hộ kinh doanh, ông Phạm Ngọc Thạch, Phó Trưởng ban Pháp chế VCCI, cho biết khu vực này hiện có hơn 6 triệu hộ, tạo việc làm cho khoảng 10 triệu lao động và đóng góp gần 33.000 tỷ đồng vào ngân sách. "Đây là khu vực đóng vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng và tiêu dùng cuối cùng, len lỏi vào mọi ngõ ngách của nền kinh tế", ông Thạch nhấn mạnh.

Tọa đàm công bố kết quả khảo sát của VCCI về các hộ kinh doanh ngày 23/4.

Tuy nhiên, sức khỏe của khu vực này đang có dấu hiệu suy giảm rõ rệt. Theo khảo sát, 81,5% hộ kinh doanh cho biết doanh thu giảm, 75,4% ghi nhận lượng khách hàng sụt giảm. Dù 73,7% vẫn có lãi, nhưng biên lợi nhuận rất mỏng. Đáng chú ý, tâm lý "phòng thủ" đang bao trùm. Khoảng 61% hộ muốn giữ nguyên quy mô, 33% có xu hướng thu hẹp, trong khi tỷ lệ muốn mở rộng chưa tới 2%.

Theo ông Thạch, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là yếu tố pháp lý. Có tới 73,3% hộ kinh doanh cho rằng việc tuân thủ các quy định là khó khăn hàng đầu. Đặc biệt, quy định về thuế và hóa đơn điện tử đang gây nhiều lúng túng. "Chỉ khoảng 13,9% hộ hiểu rõ quy định mới. Phần lớn chỉ nắm cơ bản hoặc nghe qua, dẫn đến khó khăn khi thực hiện", ông thông tin.

Ngoài ra, khoảng 1/3 số hộ thiếu thiết bị hoặc hạ tầng internet ổn định, khiến việc triển khai hóa đơn điện tử càng trở nên phức tạp. Nhóm chủ hộ lớn tuổi hoặc trình độ thấp gặp nhiều rào cản hơn trong việc tiếp cận công nghệ.

Một trong những vấn đề được quan tâm là tỷ lệ hộ kinh doanh muốn chuyển đổi lên doanh nghiệp rất thấp. Chỉ 15,6% có kế hoạch trong 2 năm tới, trong khi 84,4% chưa có ý định.

Nguyên nhân chủ yếu đến từ chi phí và rủi ro gia tăng. Theo khảo sát, 93,4% hộ lo ngại thủ tục thuế phức tạp hơn khi lên doanh nghiệp; 91,7% e ngại chế độ kế toán khắt khe; 91,3% lo chi phí bảo hiểm xã hội; và 91,2% cho rằng sẽ phải nộp thêm nhiều loại thuế, phí. Bên cạnh đó, 88,9% hộ lo bị thanh tra, kiểm tra nhiều hơn. Ông Thạch cho rằng, trong khi chi phí chuyển đổi tăng lên rõ rệt, lợi ích lại chưa đủ hấp dẫn để thuyết phục số đông. "Nhóm có doanh thu trung bình từ 500 triệu đến 3 tỷ đồng là nhóm ‘ngại’ chuyển đổi nhất: đủ lớn để lo rủi ro pháp lý nhưng chưa đủ lớn để buộc phải thay đổi", ông phân tích.

Chính sách nào với hộ kinh doanh?

Từ thực tiễn tiếp xúc với nhiều hộ kinh doanh, Luật sư Trần Vũ Hải, đại biểu dự tọa đàm cho rằng những kết quả khảo sát phản ánh đúng tâm lý xã hội hiện nay. "Đi đâu cũng thấy sự lo lắng. Nhiều người hỏi ‘có nên tiếp tục kinh doanh không’, ‘có bị xử lý không’. Tâm lý bất an là rất lớn", ông chia sẻ.

Theo ông, một vấn đề căn bản là khu vực hộ kinh doanh và lao động tự do chưa có cơ chế đại diện rõ ràng. "Đây là tầng lớp đông đảo nhưng chưa có ai đứng ra đại diện tiếng nói cho họ", ông nói.

Luật sư Trần Vũ Hải nhấn mạnh vai trò to lớn của khu vực này đối với xã hội. Nếu một phần lớn hộ kinh doanh biến mất, hệ lụy sẽ rất nghiêm trọng, từ thất nghiệp đến đứt gãy chuỗi cung ứng dịch vụ giá rẻ. Từ đó, ông đề xuất cần thay đổi tư duy quản lý, từ kiểm soát sang hỗ trợ. "Đừng khiến họ lo lắng. Hãy tạo điều kiện để họ kinh doanh chính thống, hỗ trợ họ tiếp cận công nghệ, thậm chí có thể xem xét miễn, giảm thuế trong một số giai đoạn", ông kiến nghị.

Bà Nguyễn Tùng Anh, đại diện Cục Phát triển doanh nghiệp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư chia sẻ với tư cách cá nhân cần làm rõ hơn định nghĩa và phân loại hộ kinh doanh để tránh nhầm lẫn với các nhóm khác.

Bà khẳng định không nên coi chuyển đổi lên doanh nghiệp là mục tiêu bắt buộc. "Hộ kinh doanh là một phần bù thiết yếu của nền kinh tế, cùng tồn tại với doanh nghiệp và hợp tác xã. Không phải tất cả đều cần chuyển đổi", bà nói.

Bà Tùng Anh cho rằng chính sách cần tôn trọng đặc thù của khu vực này, đồng thời tạo điều kiện cho những hộ có nhu cầu phát triển. Một trong những rào cản lớn hiện nay là khi chuyển đổi, hộ kinh doanh phải tuân thủ ngay các quy định khắt khe. "Có thể thiết kế cơ chế chuyển tiếp 1-2 năm để họ thích nghi dần", bà đề xuất.

Ngoài ra, bà cũng chỉ ra sự thiếu đồng bộ giữa hệ thống kế toán hộ kinh doanh và doanh nghiệp, khiến quá trình chuyển đổi trở nên khó khăn hơn.

Chuyên gia kinh tế TS. Lê Duy Bình chia sẻ tranh luận hiện nay về ngưỡng doanh thu chịu thuế chưa đi vào bản chất vấn đề. "Chúng ta đang tranh luận 100 hay 150 triệu, nhưng chưa trả lời câu hỏi quan trọng: hộ kinh doanh là gì và nên đánh thuế như thế nào", ông nói.

Theo ông, bản chất của hộ kinh doanh là cá nhân kinh doanh, do đó nên áp dụng thuế thu nhập cá nhân dựa trên lợi nhuận thực tế thay vì doanh thu. Ông chỉ ra rằng nhiều hộ có doanh thu lớn nhưng lợi nhuận rất thấp, nếu đánh thuế theo doanh thu sẽ không công bằng. "Có người doanh thu cả tỷ nhưng lãi vài chục triệu, vẫn phải đóng thuế như ngành có lợi nhuận cao là không hợp lý", ông phân tích.

Chuyên gia cũng cảnh báo nguy cơ chính sách gây méo mó thị trường nếu ưu đãi không hợp lý. "Nếu ưu đãi quá nhiều cho hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ có thể quay lại mô hình hộ để giảm chi phí", ông nói. Theo ông, giải pháp căn cơ là xây dựng khung pháp lý riêng cho kinh doanh cá thể, từ đó thiết kế chính sách thuế và quản lý phù hợp.

Kim Oanh