Hồ Bình Điền và dư địa nâng cao an toàn cho vùng hạ du

Hồ Bình Điền

Điều tiết trung gian

Nếu hồ Tả Trạch trên nhánh Tả Trạch giữ vai trò chủ đạo, mang tính quyết định trong việc cắt giảm lũ tổng thể cho hạ du thì thủy điện Bình Điền nằm trên nhánh Hữu Trạch lại giữ vị trí điều tiết trung gian, góp phần phân phối lại dòng chảy theo từng thời điểm vận hành.

Đưa vào vận hành từ năm 2009 với công suất 44 MW, thủy điện Bình Điền có sản lượng điện bình quân khoảng 181 triệu kWh mỗi năm. Những năm gần đây, sản lượng dao động từ 194 đến 259 triệu kWh, doanh thu xấp xỉ 200 tỷ đồng và đóng góp ngân sách từ 57 đến hơn 88 tỷ đồng/năm. Nhưng với Huế, giá trị đáng chú ý hơn của công trình không chỉ nằm ở sản lượng điện, mà còn ở chức năng điều tiết nguồn nước, hỗ trợ giảm lũ và bảo đảm dòng chảy cho hạ du.

Vai trò ấy thể hiện rõ trong các đợt thiên tai lớn. Trong trận lũ tháng 11/2023, hồ Bình Điền phối hợp với hồ Tả Trạch đã cắt giảm khoảng 46% đỉnh lũ, góp phần hạ thấp mực nước sông Hương khoảng 1,16m. Với đặc điểm địa hình thấp trũng của Huế, mức giảm này có ý nghĩa đặc biệt lớn trong việc hạn chế thiệt hại cho vùng hạ du.

Đến 2025 - năm được ghi nhận với nhiều yếu tố thời tiết khí hậu cực đoan, tổng lượng nước đổ về ba hồ lớn trên lưu vực sông Hương vượt 6 tỷ m³, trong đó khoảng 4,5 tỷ m³ đã được điều tiết về hạ du theo quy trình vận hành. Nhờ đó, mực nước sông Hương tại Kim Long được khống chế ở mức 5,05m dù vẫn vượt báo động 3. Những con số này cho thấy hiệu quả phối hợp của hệ thống liên hồ, trong đó Bình Điền là một mắt xích quan trọng trong điều tiết dòng chảy theo thời gian thực.

Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy giới hạn tự nhiên của các công trình hồ chứa. Dù đã có điều tiết, các đợt mưa lũ cực đoan vẫn gây thiệt hại đáng kể cho vùng hạ du. Năm 2025, hàng chục nghìn hộ dân bị ngập, diện tích sản xuất nông nghiệp bị ảnh hưởng trên diện rộng. Điều này cho thấy hồ chứa có thể làm giảm đáng kể rủi ro, nhưng khó triệt tiêu hoàn toàn tác động của những trận lũ vượt ngưỡng thiết kế.

Hoàn thiện quy trình vận hành

Không chỉ phát huy vai trò trong mùa mưa, hồ Bình Điền còn tham gia cấp nước cho sản xuất và sinh hoạt vào mùa khô, duy trì dòng chảy tối thiểu cho hạ du. Trong các đợt nắng nóng kéo dài năm 2024, hồ đã vận hành xuống gần mực nước chết để ưu tiên cấp nước, góp phần bảo đảm sinh hoạt và sản xuất cho khu vực phía dưới.

Từ góc độ kỹ thuật, những năm gần đây cũng đặt ra nhiều yêu cầu mới trong việc vận hành hồ chứa. Năm 2025, lưu lượng xả lũ của hồ có thời điểm đạt 4.222m³/s, vượt mức xả lũ thiết kế P=0,5% là 4.044m³/s; lưu lượng đỉnh lũ đạt 6.512m³/s, tiệm cận mức lũ P=0,1% là 6.989m³/s. Những con số này cho thấy hệ thống đang phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Trong bối cảnh đó, quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Hương dù đã phát huy hiệu quả trong nhiều năm, song thực tế mưa lũ cực đoan, đặc biệt trong năm 2025 cho thấy một số thông số cần được rà soát để thích ứng tốt hơn.

Thành phố Huế đã kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường xem xét điều chỉnh theo hướng giảm mực nước trước lũ của hồ Bình Điền khoảng 1,1m để tăng thêm hơn 16 triệu m³ dung tích phòng lũ. Đồng thời, cho phép chủ động hạ mực nước hồ sớm hơn từ 48 - 96 giờ khi có dự báo mưa lớn từ 700mm trở lên.

Đây không chỉ là những điều chỉnh mang tính kỹ thuật, mà còn phản ánh yêu cầu thích ứng mới trong quản trị rủi ro thiên tai: Chủ động tạo thêm “dư địa an toàn” cho vùng hạ du trong bối cảnh khí hậu ngày càng cực đoan và khó dự báo.

Một điểm đáng chú ý khác là đề xuất điều chỉnh ngưỡng kiểm soát mực nước sông Hương tại Kim Long từ 1,7m lên 2m khi vận hành hạ mực nước hồ để đón lũ. Điều này cho thấy xu hướng điều hành linh hoạt hơn, chấp nhận biên độ dao động nhất định để đổi lấy khả năng chủ động lớn hơn trong điều tiết tổng thể. Trong bối cảnh các đợt mưa có cường suất và tổng lượng ngày càng vượt xa trung bình nhiều năm, đây là hướng tiếp cận đáng cân nhắc.

Song song với hiệu quả mang lại, công trình cũng đặt ra những vấn đề môi trường và xã hội cần tiếp tục theo dõi. Việc điều tiết dòng chảy có thể làm thay đổi chế độ thủy văn tự nhiên; một số khu vực ven sông ghi nhận hiện tượng sạt lở gia tăng trong năm 2025. Dù nguyên nhân là tổng hợp của nhiều yếu tố, song việc vận hành hồ chứa cũng cần được xem xét trong mối liên hệ tổng thể này. Bên cạnh đó, nhu cầu tiếp cận thông tin vận hành của người dân ngày càng cao, đòi hỏi phải tăng cường minh bạch dữ liệu và truyền thông kịp thời, dễ hiểu.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, việc tiếp tục hoàn thiện quy trình vận hành, nâng cao chất lượng dự báo, tăng cường chia sẻ dữ liệu và gắn kết với quy hoạch phòng, chống lũ tổng thể sẽ là những yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả của toàn hệ thống liên hồ sông Hương.

Bài, ảnh: TS. Nguyễn Đính