Hiệp hội doanh nghiệp đồng loạt chỉ ra những 'nút thắt' của xuất khẩu

Các hiệp hội doanh nghiệp đang chỉ ra những "điểm nghẽn" mới khiến xuất khẩu Việt Nam mất dần lợi thế cạnh tranh

Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong năm 2026, xuất khẩu tiếp tục được xác định là động lực chủ chốt. Tuy nhiên, đà phục hồi đang gặp thách thức lớn từ các rào cản phòng vệ thương mại thế hệ mới, sự đứt gãy lợi thế nhân công và tình trạng thiếu hụt dữ liệu thị trường.

Sức ép từ phòng vệ thương mại, thiếu hụt lao động và "điểm mù" dữ liệu

Bức tranh xuất khẩu 6 tháng đầu năm 2026 cho thấy sự phân hóa sâu sắc và hàng loạt rủi ro bủa vây các ngành hàng chủ lực. Theo ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch Hiệp hội Dệt May Việt Nam, trong khi xuất khẩu cả nước tăng 21%, ngành dệt may chỉ đạt mức tăng trưởng rất khiêm tốn 1,7% (dù vẫn duy trì xuất siêu 9,2 tỷ USD). Thách thức lớn nhất hiện nay là nguy cơ bị Mỹ điều tra theo Mục 301 liên quan đến dư thừa công suất, sở hữu trí tuệ và đặc biệt là lao động cưỡng bức (bông Tân Cương), với rủi ro bị áp thuế lên tới 12%. Song song đó, ngành đối mặt khủng hoảng thiếu hụt lao động trầm trọng khi công nhân dịch chuyển sang các dự án công nghiệp khác có mức lương cao hơn. Tại nhiều thị trường, dệt may ghi nhận mức giảm sâu: Nga giảm 59,55%, Đài Loan giảm 20%, Hàn Quốc giảm 8,9% và Nhật Bản giảm 6,2%.

Về phương thức xúc tiến thương mại, ông Phạm Hải Phong, Phó Chủ tịch Hiệp hội công nghiệp hỗ trợ Việt Nam (VASI) chỉ ra hạn chế lớn của mô hình truyền thống. Việc đưa đoàn doanh nghiệp ra nước ngoài tham dự triển lãm mỗi năm một lần gây tốn kém chi phí, nhưng lại thiếu cơ hội để khách hàng quốc tế trực tiếp đến tham quan, đánh giá năng lực thực tế của nhà máy tại Việt Nam.

Trên bình diện không gian số, ông Bùi Trung Kiên, Phó Chủ tịch Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) nêu bật rào cản về "điểm mù" dữ liệu đối với doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ. Dù các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới lớn (như Shopee, Amazon) đã tối giản hóa khâu logistics, họ lại chia sẻ thông tin xu hướng tiêu dùng một cách hết sức hạn chế. Doanh nghiệp trong nước rất khó nắm bắt dữ liệu về các mặt hàng bán chạy (top SKU) hay nhu cầu thực tại thị trường bản địa, dẫn đến khó khăn trong định hướng sản xuất. Bên cạnh đó, khoảng cách số giữa các địa phương qua hơn 10 năm đo lường vẫn không thu hẹp đáng kể, năng lực vận hành thương mại điện tử chủ yếu dồn tại Hà Nội và TP.HCM.

Chuyển đổi nền tảng số B2B, đàm phán nới ngưỡng và chia sẻ dữ liệu độc lập

Nhằm giải quyết điểm nghẽn về phương thức tiếp cận khách hàng, ông Phạm Hải Phong cho biết VASI đang thay đổi chiến lược từ bị động sang chủ động bằng công nghệ. Tháng 9 tới, tại triển lãm FBC (quy mô 1.000 gian hàng, 30.000 khách tham quan), VASI sẽ ra mắt nền tảng B2B ứng dụng công nghệ AI. Nền tảng này cho phép doanh nghiệp đăng tải các video ngắn dưới 30 giây sử dụng công nghệ 3D để giới thiệu toàn cảnh nhà máy và sản phẩm. Ông Phong đề nghị hệ thống Thương vụ Virtj Nam ở nước ngoài hỗ trợ quảng bá và trực tiếp mời các nhà mua hàng (buyer) từ Mỹ, Châu Âu, Nhật Bản sang Việt Nam trải nghiệm nền tảng, thay vì chỉ mang hàng đi giới thiệu ở nước ngoài như trước đây.

Để tháo gỡ sức ép phòng vệ thương mại, ông Trương Văn Cẩm kiến nghị Thương vụ Việt Nam tại Mỹ tiếp tục bám sát, cung cấp thông tin liên tục về diễn biến điều tra Mục 301 và các quy định liên quan đến bông Tân Cương. Để đa dạng hóa thị trường, Hiệp hội Dệt May đề nghị Bộ Công Thương sớm đàm phán giảm thuế, ký kết hiệp định thương mại tự do với Canada, Nam Phi (nơi thuế nhập khẩu đang trên 40%). Đối với thị trường Nga, cần khẩn trương đàm phán với Ủy ban Kinh tế Á - Âu để nới ngưỡng phòng vệ, giúp dệt may Việt Nam tránh bị áp thuế 10-15% và đủ sức cạnh tranh với hàng hóa từ Trung Quốc, Bangladesh.

Trong lĩnh vực thương mại điện tử, ông Bùi Trung Kiên đề xuất 3 giải pháp trọng tâm. Thứ nhất, hệ thống Thương vụ cần xây dựng cơ chế khảo sát và chia sẻ cơ sở dữ liệu thị trường trực tiếp, độc lập với các nền tảng thương mại điện tử để cung cấp thông tin khách quan cho doanh nghiệp. Thứ hai, VECOM đề xuất xây dựng các chương trình xuất khẩu sản phẩm văn hóa, đặc sản địa phương bán kèm các chiến dịch quảng bá du lịch Việt Nam trên nền tảng Amazon (tương tự mô hình thành công của Nhật Bản) nhằm tạo giá trị thương hiệu bền vững. Thứ ba, cần thiết lập nguồn ngân sách nhà nước phối hợp cùng các nền tảng lớn để tổ chức khóa đào tạo, nâng cao năng lực thương mại điện tử cho các hộ kinh doanh, doanh nghiệp vừa và nhỏ tại các tỉnh thành, nhằm xóa bỏ khoảng cách số. Cuối tháng 9, VECOM dự kiến sẽ ra mắt "Cẩm nang xuất khẩu trực tuyến" để trang bị kỹ năng thực chiến cho các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ.

Trần Hương