Hiển danh dòng họ Hoàng Bùi

Đền thờ Thái phó, Vệ quốc công Hoàng Bùi Hoàn

Dấu ấn Thái phó, Vệ quốc công Hoàng Bùi Hoàn trong quá trình phát triển của dòng họ

Theo gia phả của dòng họ Hoàng Bùi, khoảng năm 1550, cụ tổ của dòng họ là Hoàng Tính đã từ trang Đông Cầu, tỉnh Hải Dương vào Thanh Hóa sinh cơ lập nghiệp tại thôn Câu Đồng, tổng Vệ Yên, phủ Tĩnh Gia (ngày nay là xã Quảng Yên, tỉnh Thanh Hóa). Các cụ tổ của dòng họ Hoàng Bùi đã khai khẩn ruộng vườn, biến vùng đất hoang vu trở thành những bờ xôi ruộng mật, từ đó hình thành nên làng quê trù phú, yên bình.

Dòng họ Hoàng Bùi hiện có 4 chi. Chi nhất có 2 cành, cành trưởng Hoàng Bùi ở lại nhà tổ ở làng Câu Đồng, xã Quảng Yên; cành 2 Hoàng Trọng ở làng Cổ Hậu, xã Lưu Vệ. Chi 2 Hoàng Văn - Lê Ích ở làng Lưu Huyền - Lệch Giang, xã Quảng Bình; cành Hoàng Doanh ở làng Trường Lệ, phường Nam Sầm Sơn. Chi 3 Hoàng Ngọc ở làng Ngọc Đới, sau này ông bà sinh quý tử đỗ đạt được bổ nhiệm làm quan tri phủ ở Đồng Hỷ - tỉnh Thái Nguyên. Chi 4 Nguyễn Hoàng ở làng Thịnh Trị, phường Đông Quang, tỉnh Thanh Hóa.

Trong lịch sử mấy trăm năm, dòng họ đã có những người làm nên nhiều công trạng, lưu danh cùng sử sách. Trong đó, con cháu trong họ luôn ghi nhớ công ơn Quận công Hoàng Bùi Hoàn, thường gọi là Hoàng Bùi tướng công hoặc Quận vệ Câu Đồng, sinh năm Giáp Thìn (1664), trưởng họ đời thứ 5. Tên tuổi của cụ gắn liền với 3 triều vua thời Lê Trung Hưng là: Lê Gia Tông, Lê Hy Tông và Lê Dụ Tông.

Năm Canh Thân, triều Lê Hy Tông (1680), khi mới 16 tuổi, ông được theo hầu trong thâm cung của đức Hoằng tổ Dương vương Trịnh Tạc. Năm Kỷ Sửu (1709) được phong chức Tả Thiếu Giám, chuẩn cho làm Thiêm tri bộ binh và Quản thị hậu nội hãn và Nội tả lực sỹ. Những năm về sau, sự nghiệp của Hoàng Bùi Hoàn ngày càng thăng tiến. Năm Canh Tý (1720), ông được thăng chức Đô Thái giám. Năm Tân Sửu (1721), được ban chế lệnh thăng chức Tổng Thái Giám Đô hiệu điểm tư Hữu hiệu điểm tước Quận công.

Thời gian làm Lưu Thủ Thanh Hoa khoảng 10 năm (1723 - 1732), Hoàng Bùi Hoàn lập ra phép tắc nghiêm minh, khiến gian tà quy phục, trong cõi bình yên.

Trong văn bia Quận công Hoàng Bùi Hoàn đã ghi rõ: “Nắm binh phiên cốt giản dị rõ ràng, luyện ba quân mạnh như gấu hổ, giữ hiệu tiền thì nghiêm quân mệnh, khiến bao biến loạn dẹp yên. Khi nhận chức Tri tào thì thường xuyên luyện tập binh sỹ thuần thục, thực là nanh vuốt lợi hại, uy vũ của quân triều đình. Khi quản cục đúc luyện khéo léo, tinh xảo theo quy chuẩn. Tiễn sứ giả Ai Lao thì lấy đức nước lớn để đối đãi, khiến láng giềng được đội ơn. Quản thương thuyền ngoại quốc thì thi hành nhân nghĩa, vỗ về kẻ từ xa đến, khiến tất cả đều được hưởng ân huệ” .

Khi cụ qua đời được tặng Thái Phó tước Vệ quốc công. Để ghi nhớ công lao của cụ, triều đình cấp tiền, nhân dân trong vùng đã góp công, góp sức xây dựng đền thờ ngay trên chính mảnh đất quê hương. Nhân dân 28 làng xã ở hai huyện Quảng Xương (cũ) và Đông Sơn (cũ) đã lập Văn khế ước; suy tôn cụ làm thành hoàng, cùng nhau dâng lễ vật cúng tế cụ tại đền thờ vào ngày 25/7 âm lịch hằng năm. Tục lệ này vẫn còn được duy trì cho đến tận ngày nay.

Đền Thái Phó, Vệ quốc công Hoàng Bùi Hoàn bố cục theo kiểu chữ Đinh gồm 3 gian tiền đường, hai gian chính tẩm. Bên ngoài kiến trúc không lớn lắm nhưng lại rất độc đáo bởi kết cấu các vì kèo được hợp thành hai loại là vật liệu đá và gỗ, toàn bộ hệ thống cột bằng đá hình vuông, vát tròn. Đặc biệt nhất là 3 tấm bia đá, bên tả là “Tướng công bia ký”, bên hữu là bia “Hoàng Bùi tướng công”, bên ngoài đền là một tấm bia ghi công đức của cụ.

Vào ngày 18-4-2013, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ký quyết định công nhận lăng mộ và Đền thờ Thái phó, Vệ quốc công Hoàng Bùi Hoàn là di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia.

Ông Hoàng Bùi Thơm, Trưởng họ Hoàng Bùi, xã Quảng Yên cho biết: “Từ năm 2017 đến năm 2024, Nhà nước đầu tư, nhân dân trong vùng và con cháu dòng họ góp công, góp sức trùng tu tôn tạo khu Lăng mộ, nhà che bia, Hậu cung, nhà tiền đường Thái phó, Vệ quốc công Hoàng Bùi Hoàn theo nguyên bản. Hằng năm, cứ vào ngày 25.7 âm lịch, người dân ở xã Quảng Yên và các xã trên địa bàn huyện Quảng Xương (cũ) thường tới đền dâng lễ vật, thắp nén tâm nhang, tưởng nhớ công lao của cụ”.

Cùng với đền thờ, tại xã Quảng Yên còn có khu Lăng mộ Thái Phó, Vệ quốc công Hoàng Bùi Hoàn với tổng diện tích hơn 7.000m2. Khu lăng mộ được xây cất trên một khu đất rộng, cao ráo và nằm hài hòa, bình yên giữa cánh đồng thẳng cánh có bay. Từ trên cao nhìn xuống, Khu lăng mộ có hình dạng giống đồng tiền cổ. Lăng được xây dựng bằng đá nguyên khối, xếp khít mạch và không trát. Dẫu rất đơn giản nhưng công trình này vẫn toát lên sự tôn nghiêm, trang trọng của nơi an nghỉ dành cho một vị quan đã có nhiều đóng góp cho dân, cho nước.

Lăng Thái phó, Vệ quốc công Hoàng Bùi Hoàn

Kế thừa phúc đức tổ tiên

Trải qua gần 500 năm hình thành và phát triển, hậu duệ các đời của dòng họ Hoàng Bùi hiện có trên 500 hộ. Theo chiều dài lịch sử, dòng họ Hoàng Bùi có nhiều đóng góp to lớn cho công cuộc bảo vệ và dựng xây quê hương, đất nước. Dòng họ Hoàng Bùi ở làng Câu Đồng, xã Quảng Yên có 15 liệt sỹ, 06 thương binh, 01 người bị địch bắt và tù đày trong các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc trong thế kỷ XX.

Trong công cuộc đổi mới của đất nước, nhiều người con dòng tộc Hoàng Bùi đã vươn lên trong học tập, lao động và sản xuất. Nhiều người đỗ đạt và giữ các chức vị cao trong các cơ quan nhà nước cũng như sản xuất kinh doanh, tiêu biểu như: Cố Tiến sĩ, Kỹ sư Hoàng Kim Phụng, nguyên là giảng viên Trường Đại học Mỏ Đại Chất, Hà Nội; Bác sĩ Hoàng Bùi Thành, nguyên trưởng khoa Mắt, Bệnh viện Đa khoa huyện Quảng Xương (cũ); Đại tá Hoàng Bùi Hải, nguyên Phó chỉ huy quân sự tỉnh Thanh Hóa; PGS.TS.BS. Hoàng Bùi Hải, Giám đốc Trung tâm cấp cứu và Hồi sức tích cực, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội; Phó bí thư Thường trực Đảng ủy xã Tiên Trang Hoàng Bùi Sơn; Giám đốc Công ty Cổ phần dinh dưỡng Quốc tế VICO Hoàng Trọng Thành; Chủ tịch, kiêm Tổng giám đốc Công ty thức ăn chăn nuôi HanoPhavico Hoàng Nam Trung cùng nhiều kỹ sư, bác sĩ, giáo viên, công chức...đang công tác trên mọi miền Tổ quốc.

Đặc biệt, Hoàng Bùi chính là dòng họ tiêu biểu ở xứ Thanh đã thành lập được “Câu lặc bộ thế hệ trẻ dòng họ”. Câu lặc bộ đã kết nối được các thành viên trên cả nước, tạo sức mạnh đoàn kết, môi trường giao lưu, học tập, trao đổi, chia sẻ cơ hội, giúp đỡ lẫn nhau, nêu cao tinh thần tương thân tương ái để xây dựng phát triển dòng họ trên mọi lĩnh vực.

PGS.TS.BS Hoàng Bùi Hải cho biết: “Sau 9 năm thành lập, hiện tại, Câu lặc bộ thế hệ trẻ dòng họ Hoàng Bùi đã thu hút sự tham gia của gần 200 thành viên. Họ chính là chiếc cầu kết nối “trước - sau, trong - ngoài, trên - dưới”.

Sôi nổi giải bóng đá “Gắn kết thế hệ trẻ họ Hoàng Bùi” lần thứ I

Đặc biệt, nhờ tinh thần đoàn kết, năm 2024, con cháu dòng họ Hoàng Bùi đã phục dựng được nhà thờ họ khang trang trên nền móng cũ từ 300 năm trước. Nhà thờ được xây dựng bằng gỗ lim Nam Phi, lợp ngói truyền thống.

Hàng năm, vào ngày 25/7 âm lịch, con cháu của dòng tộc Hoàng Bùi lại tề tựu về Từ Đường trên đất Quảng Yên thành kính dâng nén tâm nhang tưởng nhớ tới công lao của các bậc tiền nhân.

Sinh thời chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “Dân ta phải biết sử ta/Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”. Mang trong mình dòng máu “con Lạc – cháu Hồng”, mỗi người con dòng họ Hoàng Bùi không những ý thức được việc cần biết lịch sử nước nhà một cách tường tận, rõ ràng mà còn thực sự trân quý về nguồn gốc, sự phát triển dòng họ của mình. Mỗi thành viên trong dòng họ Hoàng Bùi luôn tự hào về nơi chôn rau cắt rốn, về hai chữ “Hoàng Bùi” được viết trước tên của mình...Thế hệ sau sẽ tiếp nối thế hệ trước vun đắp, dựng xây để dòng họ Hoàng Bùi hưng vượng lâu dài.

Tường Vân