Helium trở thành nút thắt mới của chuỗi cung ứng chip và y tế

Nỗi lo thiếu hụt helium toàn cầu gia tăng sau khi sản lượng loại khí này sụt giảm kể từ khi chiến sự liên quan Iran bùng phát, cho thấy tác động của xung đột không chỉ giới hạn ở thị trường dầu khí mà còn lan sang các chuỗi cung ứng công nghiệp quan trọng.

Helium, sản phẩm phụ của khai thác khí tự nhiên, là vật liệu quan trọng trong sản xuất chip bán dẫn và thiết bị y tế như máy chụp MRI. Nguồn: ProactiveInvestor

Khu vực Vùng Vịnh có sản lượng xuất khẩu lớn helium của thế giới - một sản phẩm phụ của khai thác khí tự nhiên và đóng vai trò thiết yếu trong sản xuất vi mạch bán dẫn cũng như trong hoạt động của một số thiết bị y tế như máy chụp cộng hưởng từ MRI.

Tuần trước, chi nhánh tại Mỹ của tập đoàn khí công nghiệp Pháp Air Liquide đã gửi thư tới khách hàng để tuyên bố tình trạng bất khả kháng đối với các hợp đồng cung ứng helium, cảnh báo không thể thực hiện các đơn hàng do tác động của xung đột Trung Đông.

Ông Matthieu Giard, phụ trách hoạt động của Air Liquide tại châu Mỹ cho biết, chuỗi cung ứng helium toàn cầu đang bị siết chặt đáng kể. “Chúng tôi nhận thấy nguồn cung helium toàn cầu đang thắt chặt. Các nhóm của chúng tôi đang tìm nguồn cung thay thế và ưu tiên helium cho các ứng dụng quan trọng”, ông nói.

Động thái này diễn ra sau một cuộc tấn công tên lửa của Iran khiến hoạt động sản xuất tại tổ hợp Ras Laffan của QatarEnergy - cơ sở LNG lớn nhất thế giới - bị gián đoạn, trong khi eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa đã làm tắc nghẽn xuất khẩu đường biển từ khu vực này.

Sản xuất helium toàn cầu tập trung ở một số ít quốc gia. Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ, Qatar chiếm 30 - 40% sản lượng helium toàn cầu, chỉ đứng sau Mỹ. Thị trường helium vốn không minh bạch vì phần lớn giao dịch được đàm phán riêng giữa người mua và người bán, nhưng các dấu hiệu trên thị trường cho thấy, giá khí này đã tăng mạnh kể từ khi xuất khẩu từ Vùng Vịnh bị gián đoạn.

Ông Cliff Cain, Giám đốc thương mại của công ty Pulsar Helium cho biết, một hợp đồng cung ứng helium được ký gần đây với giá 32 USD/m³, gần gấp ba mức trước chiến tranh, khi các doanh nghiệp chạy đua tìm nguồn cung ngắn hạn. Theo ông, các nhà nhập khẩu tại Hàn Quốc đang “tìm kiếm helium ở khắp nơi” nhằm đảm bảo nguồn khí cho ngành bán dẫn.

Helium đóng vai trò quan trọng trong sản xuất bán dẫn. Hiện tại, một số hãng sản xuất bán dẫn và thiết bị điện tử tại Mỹ và châu Âu đã bắt đầu tìm kiếm nguồn helium mới. Ông Takayoshi Uramoto, Giám đốc công ty nhập khẩu Nippon Helium của Nhật Bản cho biết, công ty nhận được nhiều yêu cầu từ các nhà sản xuất bán dẫn trong và ngoài Nhật Bản để tìm nguồn cung thay thế. Thời điểm này, nguồn helium từ Mỹ sang Nhật Bản vẫn ổn định, nhưng sau khoảng hai tháng, áp lực sẽ tăng lên và việc đảm bảo nguồn khí sẽ trở nên khó khăn hơn.

Theo ông Kwon Seok-joon, giáo sư tại Đại học Sungkyunkwan ở Seoul, nếu chiến tranh diễn ra trong thời gian ngắn, giá chip có thể tăng do chi phí đầu vào cao hơn. Tuy nhiên, nếu xung đột kéo dài hơn ba tháng, sản xuất chip có thể sẽ bị hạn chế do thiếu helium. Ông Kwon Seok-joon cũng cảnh báo rằng, nếu cú sốc năng lượng gây suy thoái kinh tế, chu kỳ tăng trưởng của ngành chip nhớ toàn cầu có thể đạt đỉnh sớm hơn dự kiến.

Một yếu tố khiến rủi ro trở nên nghiêm trọng là các nhà máy chip thường dự trữ helium đủ dùng từ hai đến bốn tuần vì helium lỏng có thời hạn lưu trữ rất ngắn. Ông Carl Jackson, nhà sáng lập công ty tư vấn SSoT Consulting tại Singapore cho rằng, việc ký hợp đồng không đồng nghĩa nguồn cung chắc chắn sẽ đến nơi. “Một hợp đồng không có nghĩa là hàng sẽ nằm trước cửa nhà máy. Nếu container không thể vận chuyển đến nơi, hợp đồng gần như vô nghĩa”, ông Carl Jackson nói.

Trong lĩnh vực y tế, helium được dùng làm chất làm mát cho nam châm siêu dẫn trong máy chụp MRI. Ông Marc Johnson từ Trường Y Đại học Missouri cho biết, một số hệ thống chẩn đoán hình ảnh có thể phải ngừng hoạt động nếu gián đoạn nguồn cung kéo dài. Tuy nhiên, công ty Premier Inc, đơn vị cung ứng helium cho các bệnh viện tại Mỹ cho biết, hiện tại xung đột chủ yếu làm giá helium tăng và thời gian giao hàng kéo dài, chứ chưa gây thiếu hụt diện rộng. Trong khi đó, hãng sản xuất máy MRI Siemens Healthineers cho biết đã xây dựng chiến lược giảm thiểu rủi ro và từng xử lý thành công các tình huống tương tự trong quá khứ.

Những diễn biến gần đây cho thấy chuỗi cung ứng helium toàn cầu rất dễ tổn thương. Ông Cliff Cain nhận định, nhiều doanh nghiệp tưởng rằng họ đã đa dạng hóa nguồn cung bằng cách mua từ nhiều nhà phân phối khác nhau, nhưng nếu các nhà phân phối này đều lấy helium từ cùng một nguồn như Qatar thì thực chất nguồn cung vẫn không hề đa dạng.

Ông Bo Sears, Giám đốc điều hành Helix Exploration nhận định, thị trường helium không đủ lớn và đa dạng để hấp thụ các cú sốc như vậy. Hiện tại, helium tập trung vào rất ít nguồn và chuỗi cung ứng gần như không có vùng đệm, nên khi một nguồn cung lớn bị gián đoạn, hậu quả sẽ xuất hiện ngay lập tức.

Cuộc khủng hoảng helium lần này vì thế được xem là lời cảnh báo về rủi ro cấu trúc của thị trường helium toàn cầu, nơi những ngành công nghệ tiên tiến như sản xuất chip và thiết bị y tế phụ thuộc vào một loại khí hiếm có nguồn cung tập trung và khó dự trữ.

Ngọc Lâm