Khủng hoảng heli vì chiến sự Iran mở ra cơ hội cho Nga

Hình ảnh từ vệ tinh Terra của NASA về eo biển Hormuz (trái). Ảnh: The Gulf News/TTXVN

Heli vốn đóng vai trò thiết yếu trong sản xuất chất bán dẫn, đang trở thành tâm điểm chú ý của ngành công nghệ khi các nhà quan sát thị trường bắt đầu cân nhắc những hệ lụy có thể xảy ra nếu cuộc xung đột Iran kéo dài.

Theo CNBC (Mỹ), Heli là sản phẩm phụ của quá trình khai thác khí tự nhiên và đóng vai trò quan trọng trong quá trình sản xuất chip. Không có nguyên tố nào khác có thể được làm lạnh xuống mức sâu như heli, gần chạm tới độ không tuyệt đối (0 Kelvin), ngưỡng nhiệt thấp nhất trong tự nhiên.

Đặc tính này khiến heli trở thành vật liệu đặc biệt quý giá trong nhiều ngành công nghệ cao. Ngay cả ở nhiệt độ cực thấp, heli vẫn giữ được trạng thái lỏng, vì vậy nó thường được sử dụng như một hệ thống cảnh báo rò rỉ. Ngoài ra, heli là khí trơ, nghĩa là hầu như không phản ứng hóa học với các chất khác.

Hiện tại, nhà cung cấp heli lớn thứ hai thế giới là Qatar đang bị hạn chế đáng kể năng lực xuất khẩu sau các cuộc tấn công của Iran. Theo S&P Global, Qatar đã cung cấp hơn 30% nguồn cung heli toàn cầu trong năm 2025. Đây là khoảng trống rất khó bù đắp.

Trong báo cáo ngày 12/3, các nhà phân tích của Deutsche Bank (Đức) lưu ý: “Việc sản xuất heli tại Qatar đình trệ do xung đột quân sự Mỹ - Iran đã khiến khoảng 1/3 nguồn cung heli toàn cầu biến mất, đẩy thị trường chuyển từ trạng thái dư cung sang thiếu hụt”.

Bên cạnh đó, theo Al Jazeera, thông thường heli phải được vận chuyển trong vòng 45 ngày kể từ khi hóa lỏng, bởi vì ngay cả những bình chứa được cách nhiệt tốt cũng dần dần nóng lên, khiến heli bay hơi, tăng áp suất rồi chuyển trở lại thành dạng khí thoát ra khỏi bình chứa vào khí quyển. Tại Qatar, những bình chứa heli này được vận chuyển đến người mua bằng đường biển. Hầu hết heli xuất khẩu của Qatar thường rời khỏi nước này bằng đường biển qua Eo biển Hormuz, bởi vì sản lượng heli của Qatar nằm ở vùng Vịnh và không có tuyến đường biển thay thế nào khác.

Cơ sở sản xuất khí đốt và khí hóa lỏng Ras Laffan nằm cách thủ đô Doha của Qatar khoảng 80km về phía Bắc. Ảnh: dohanews/TTXVN

Giá heli đã tăng vọt kể từ khi chiến sự bùng phát tại Iran và Eo biển Hormuz rơi vào tình trạng tê liệt.

Nhiều nhà quan sát thị trường lạc quan rằng các nhà sản xuất chip vẫn có thể tiếp cận được nguồn nguyên liệu này. Tuy nhiên, xung đột kéo dài có thể buộc người mua heli phải vật lộn để duy trì chuỗi cung ứng.

Các nhà sản xuất heli ở Bắc Mỹ, nơi đang chiếm thị phần lớn nhất thị trường, được dự báo sẽ hưởng lợi khi nguồn cung từ Qatar bị gián đoạn. Tuy vậy, nhà cung cấp heli lớn thứ ba thế giới là Nga cũng có thể tận dụng cơ hội để gia tăng ảnh hưởng trên thị trường.

Trước khi chiến sự ở Iran bùng nổ, Nga đã tăng sản lượng heli vì nước này có trữ lượng dồi dào. Điều đó dẫn đến việc giá cả heli giảm xuống. Trong khi heli của Nga không thể đến châu Âu và Mỹ do các lệnh trừng phạt và hạn chế thương mại, thì những quốc gia sản xuất chip lớn khác như Trung Quốc lại đang ngày càng chuyển sang Moskva.

Theo Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu (CGEP), vào năm 2025 xuất khẩu heli từ Nga sang Trung Quốc đã tăng 60% so với cùng kỳ năm trước. Kịch bản gián đoạn kéo dài xuất khẩu khí heli từ Qatar có thể tạo ra khoảng trống lớn trên thị trường Trung Quốc, khi quốc gia Trung Đông này cung cấp 54% lượng khí heli cho nước này vào năm ngoái.

Nhà nghiên cứu Erica Downs của CGEP đánh giá rằng: “Nếu tình trạng gián đoạn từ Qatar kéo dài, Nga đang ở vị trí thuận lợi để mở rộng hơn nữa vai trò trong cơ cấu cung ứng heli cho Trung Quốc”.

Việc nguồn cung từ Nga tăng lên, cùng với mối quan hệ hợp tác ngày càng sâu giữa các nhà sản xuất chip và công ty khí công nghiệp kết hợp với lượng tồn kho của doanh nghiệp là những lý do khiến ngành bán dẫn khó bị tác động đáng kể bởi tình trạng thiếu heli.

Dẫu vậy, nếu xung đột kéo dài, giá heli nhiều khả năng sẽ tiếp tục neo ở mức cao, buộc một số khách hàng phải chạy đua tìm kiếm nguồn cung thay thế.

Các yếu tố địa chính trị và hạn chế thương mại có thể tác động đến khả năng Nga lấp đầy khoảng trống mà Qatar để lại. Tuy nhiên, dù bị phương Tây cô lập, Nga vẫn còn những thị trường sẵn sàng giao thương.

Hà Linh/Báo Tin tức và Dân tộc