Hệ giá trị Việt Nam - Nền tảng tinh thần cho khát vọng phát triển

Từ nhận thức đến thực hành giá trị trong đời sống

Trong nhiều năm qua, chúng ta đã nói nhiều đến vai trò của văn hóa, đến sức mạnh của con người Việt Nam, đến gia đình như tế bào của xã hội, đến khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Kế hoạch lần này đặt ra yêu cầu triển khai đồng bộ, thông suốt từ Trung ương đến cơ sở, gắn xây dựng, hoàn thiện thể chế với thực hành các hệ giá trị trong thực tiễn đời sống.

Các đại biểu dự Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ Nhất, tháng 11/1946. Ảnh Tư Liệu

Đây là chuyển động rất quan trọng. Bởi giá trị chỉ thực sự có ý nghĩa khi được thực hành trong gia đình, nhà trường, cơ quan, cộng đồng dân cư, không gian mạng, hoạt động kinh tế, ứng xử công vụ, quan hệ giữa con người với con người và giữa con người với Tổ quốc. Nói cách khác, Kế hoạch này đặt ra yêu cầu đưa các hệ giá trị thấm sâu vào đời sống xã hội, trở thành chuẩn mực sống, chuẩn mực hành động và chuẩn mực ứng xử của mỗi người dân Việt Nam.

Điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh hiện nay, khi đất nước đang đứng trước những vận hội lớn nhưng cũng đối diện với nhiều thách thức mới. Kinh tế thị trường tạo ra động lực phát triển nhưng cũng có thể làm nảy sinh chủ nghĩa thực dụng, lối sống vị kỷ, chạy theo lợi ích vật chất. Hội nhập quốc tế mở ra cơ hội tiếp thu tinh hoa nhân loại nhưng cũng đặt ra nguy cơ phai nhạt bản sắc, lệch chuẩn văn hóa. Chuyển đổi số, mạng xã hội đem lại không gian kết nối rộng lớn nhưng cũng tạo nên những va đập giá trị, những khoảng trống đạo đức, những biểu hiện ứng xử thiếu trách nhiệm, thiếu nhân văn.

Bối cảnh ấy, việc xác lập và triển khai đồng bộ các hệ giá trị chính là tạo dựng “hệ miễn dịch văn hóa” cho xã hội. Phát triển mà thiếu nền tảng giá trị sẽ dễ đi chệch hướng. Giàu có mà thiếu nhân văn sẽ không tạo nên hạnh phúc. Hiện đại mà thiếu bản sắc sẽ làm con người lạc lõng. Hội nhập mà thiếu bản lĩnh văn hóa sẽ dễ dẫn đến hòa tan. Vì vậy, Kế hoạch này không chỉ là một nhiệm vụ quản lý nhà nước về văn hóa, mà còn là một định hướng chiến lược để bảo vệ, bồi đắp và phát huy sức mạnh nội sinh của dân tộc.

Bác Hồ với đồng bào dân tộc thiểu số. Ảnh: Tư liệu

Điểm sâu sắc của Kế hoạch là nhìn các hệ giá trị trong mối quan hệ hữu cơ, thống nhất. Hệ giá trị quốc gia gồm hòa bình, thống nhất, độc lập, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc, định hướng lý tưởng, mục tiêu và khát vọng phát triển đất nước. Hệ giá trị văn hóa gồm dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học, tạo nền tảng tinh thần cho xã hội. Hệ giá trị gia đình gồm ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh, là môi trường đầu tiên nuôi dưỡng nhân cách. Chuẩn mực con người Việt Nam gồm yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo, là sự kết tinh sống động của tất cả các hệ giá trị ấy trong mỗi con người.

Như vậy, xây dựng hệ giá trị quốc gia không thể tách rời xây dựng con người; xây dựng con người không thể tách rời gia đình; xây dựng gia đình không thể tách rời môi trường văn hóa; và xây dựng văn hóa không thể tách khỏi khát vọng phát triển đất nước. Đây chính là cách tiếp cận toàn diện, biện chứng và rất phù hợp với yêu cầu phát triển Việt Nam trong thời kỳ mới.

Xây dựng con người Việt Nam thời kỳ mới - xây dựng tương lai đất nước

Thông điệp trung tâm của Kế hoạch là: muốn đất nước phát triển bền vững, trước hết phải xây dựng được con người Việt Nam thời kỳ mới. Con người ở đây không chỉ là nguồn nhân lực cho tăng trưởng kinh tế, mà là chủ thể sáng tạo, gìn giữ văn hóa, chủ thể thực hành đạo đức, chủ thể xây dựng gia đình hạnh phúc, cộng đồng văn minh và quốc gia hùng cường.

Trình diễn áo dài trong Chương trình Áo dài - Di sản văn hóa Việt Nam tại Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội. Nguồn: toquoc.vn

Kế hoạch xác định con người giữ vai trò trung tâm, vừa là chủ thể thực hành, lan tỏa các giá trị, vừa là mục tiêu của sự phát triển. Đây là quan điểm rất quan trọng. Bởi mọi chính sách, suy cho cùng, đều phải hướng đến con người; mọi thành tựu phát triển, cuối cùng, đều phải được đo bằng chất lượng cuộc sống, phẩm giá, hạnh phúc và cơ hội phát triển toàn diện của con người.

Trong đời sống hiện nay, chúng ta càng thấy rõ một điều: không thể có một quốc gia văn minh nếu thiếu những công dân có trách nhiệm; không thể có một nền kinh tế sáng tạo nếu thiếu những con người trung thực, kỷ cương, có năng lực đổi mới; không thể có một xã hội hạnh phúc nếu gia đình rạn nứt, đạo đức suy giảm, niềm tin bị tổn thương. Vì vậy, việc xác định chuẩn mực con người Việt Nam với các phẩm chất yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo là hết sức cần thiết.

Những chuẩn mực ấy vừa kế thừa những phẩm chất tốt đẹp đã làm nên sức mạnh dân tộc trong lịch sử, vừa bổ sung những yêu cầu mới của thời đại. Yêu nước hôm nay không chỉ là lòng tự hào dân tộc, mà còn là trách nhiệm làm tốt công việc của mình, tuân thủ pháp luật, bảo vệ môi trường, giữ gìn hình ảnh quốc gia, đóng góp cho cộng đồng. Tự cường hôm nay không chỉ là ý chí vượt khó, mà còn là năng lực học tập suốt đời, làm chủ khoa học công nghệ, không cam chịu tụt hậu. Kỷ cương hôm nay không chỉ là chấp hành quy định, mà còn là văn hóa thượng tôn pháp luật. Sáng tạo hôm nay không chỉ là phẩm chất của văn nghệ sĩ, nhà khoa học hay doanh nhân, mà phải trở thành năng lực phổ biến của mỗi người dân trong một xã hội đổi mới.

Đặc biệt, Kế hoạch tiếp tục khẳng định vai trò của gia đình như môi trường đầu tiên hình thành, nuôi dưỡng và hoàn thiện nhân cách con người. Đây là một điểm rất nhân văn. Trong nhịp sống hiện đại, nhiều khi chúng ta nói nhiều đến trường học, công nghệ, thị trường lao động, nhưng lại chưa quan tâm đúng mức đến gia đình như nơi gieo những hạt mầm đầu tiên của nhân cách. Một đứa trẻ học được lòng yêu thương, sự trung thực, lòng hiếu thảo, tinh thần trách nhiệm, sự chia sẻ và tôn trọng người khác trước hết từ gia đình. Một xã hội muốn lành mạnh phải bắt đầu từ những gia đình ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh.

Từ góc nhìn đó, Kế hoạch cũng đặt ra yêu cầu rất lớn đối với toàn xã hội. Ngành văn hóa có vai trò nòng cốt, nhưng không thể một mình làm nên hệ giá trị. Nhà trường phải giáo dục giá trị. Gia đình phải thực hành giá trị. Cơ quan công quyền phải nêu gương giá trị. Báo chí, truyền thông phải lan tỏa giá trị. Văn học, nghệ thuật phải làm cho giá trị trở nên gần gũi, xúc động, thấm sâu. Doanh nghiệp phải biến giá trị thành đạo đức kinh doanh. Không gian mạng phải được xây dựng thành không gian văn hóa, nơi cái đúng, cái đẹp, cái thiện được bảo vệ và lan tỏa.

Một điểm mới rất đáng chú ý là Kế hoạch gắn triển khai các hệ giá trị với phát triển công nghiệp văn hóa, ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Điều này cho thấy chúng ta không nhìn giá trị như một điều gì tĩnh tại, khép kín, mà như một nguồn lực phát triển. Văn hóa và con người Việt Nam phải trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia, thành sức mạnh mềm, thành nền tảng để định vị thương hiệu Việt Nam trong thế giới.

Đất nước muốn đi xa phải có hạ tầng hiện đại, thể chế thông thoáng, khoa học công nghệ tiên tiến, nhưng cũng cần có một nền tảng tinh thần vững chắc. Nền tảng ấy chính là hệ giá trị. Khi mỗi người Việt Nam biết yêu nước bằng hành động cụ thể, sống có trách nhiệm, trung thực, kỷ cương, sáng tạo; khi mỗi gia đình là nơi nuôi dưỡng nhân cách; khi văn hóa trở thành môi trường nhân văn cho phát triển; khi khát vọng quốc gia được hiện thực hóa trong từng việc làm hằng ngày, thì chúng ta sẽ có một sức mạnh rất lớn từ bên trong.

Vì vậy, có thể nói, Kế hoạch triển khai đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam không chỉ là một văn bản hành chính. Đó là một lời nhắc nhở về căn cốt của phát triển; một định hướng để xây dựng con người Việt Nam thời kỳ mới; một chương trình hành động để văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc.

Bùi Hoài Sơn