Hà Nội hiện thực hóa Nghị quyết số 57-NQ/TƯ: Kiến tạo động lực phát triển mới từ khoa học và công nghệBài 4: Nguồn nhân lực khoa học - công nghệ: Hà Nội đang chuẩn bị gì?

Bởi suy cho cùng, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chỉ có thể bứt phá khi được dẫn dắt bởi đội ngũ con người đủ năng lực, được trọng dụng và có không gian cống hiến thực chất.

Nghiên cứu khoa học tại phòng thí nghiệm Trường Đại học Thủ đô Hà Nội. Ảnh: Ngọc Hinh

Từ lợi thế sẵn có đến điểm nghẽn kéo dài

Tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết số 57-NQ/TƯ, cùng với các văn kiện Đại hội XIV của Đảng và Đại hội lần thứ XVIII Đảng bộ thành phố Hà Nội, là khẳng định phát triển con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển bền vững. Trong bối cảnh chuyển đổi mô hình tăng trưởng, khi cạnh tranh giữa các đô thị ngày càng dựa nhiều hơn vào tri thức, công nghệ và sáng tạo, vai trò của đội ngũ trí thức, chuyên gia và nhà khoa học càng trở nên then chốt.

Hiện nay, Hà Nội là địa phương có lực lượng nhân lực khoa học và công nghệ lớn nhất cả nước, với khoảng 80.000 người hoạt động trong lĩnh vực này. Trên địa bàn Thủ đô tập trung hàng nghìn giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, thạc sĩ, cùng nhiều nhà khoa học đầu ngành uy tín trong và ngoài nước, hoạt động trên hầu hết lĩnh vực: Khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và nhân văn, công nghệ, y tế, kinh tế và giáo dục. Đây là lực lượng đi đầu trong nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng tầm trí tuệ và năng lực cạnh tranh của Thủ đô.

Những năm gần đây, Hà Nội liên tục dẫn đầu cả nước về Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) và là địa phương thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào lĩnh vực công nghệ cao lớn nhất Việt Nam trong ba năm liên tiếp. Thành phố đã bố trí khoảng 4% chi ngân sách, tương đương hơn 9.000 tỷ đồng năm 2026, cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - mức cao nhất cả nước. Những con số này cho thấy Hà Nội đã nhận diện rõ vai trò trung tâm của khoa học, công nghệ, trong đó con người chính là yếu tố quyết định để nguồn lực đầu tư này phát huy tối đa hiệu quả.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy một nghịch lý: Dù sở hữu tiềm năng lớn về con người, Hà Nội vẫn chưa khai thác hiệu quả nguồn lực này. Văn kiện Đại hội XVIII Đảng bộ thành phố thẳng thắn chỉ ra rằng, phát triển và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo còn hạn chế; cơ chế, chính sách chưa hoàn thiện; đồng thời chưa khuyến khích doanh nghiệp và các chủ thể tham gia mạnh mẽ vào hoạt động nghiên cứu, chuyển giao công nghệ.

Trong lĩnh vực nhân lực, những bất cập kéo dài đã được nhận diện rõ. Đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ tăng về số lượng nhưng chất lượng chưa đồng đều; còn thiếu các chuyên gia giỏi, nhà khoa học đầu ngành trong nhiều lĩnh vực trọng điểm; cũng như các tập thể khoa học mạnh có khả năng dẫn dắt các hướng nghiên cứu mới ở trình độ quốc tế. Liên kết giữa Nhà nước - nhà trường - nhà khoa học - doanh nghiệp chưa chặt chẽ, dẫn đến nhiều nhiệm vụ nghiên cứu không xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, sản phẩm khó ứng dụng hoặc chậm thương mại hóa.

Đặc biệt, các chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài ban hành trong thời gian qua chưa mang lại kết quả như kỳ vọng. Theo đánh giá của thành phố, Hà Nội chưa tuyển dụng được nhóm đối tượng ưu tiên là các chuyên gia giỏi, nhà khoa học đầu ngành và nhà khoa học trẻ tài năng về làm việc tại các cơ quan, đơn vị nhà nước. Nguyên nhân chủ yếu đến từ chế độ đãi ngộ chưa đủ cạnh tranh, thủ tục hành chính còn rườm rà và môi trường làm việc khu vực công chưa tạo được sức hút so với các tổ chức khoa học thuộc Trung ương hoặc doanh nghiệp lớn.

Trong bối cảnh cạnh tranh nhân lực khoa học - công nghệ ngày càng gay gắt, không chỉ giữa các địa phương trong nước mà còn ở phạm vi khu vực và quốc tế, những hạn chế này nếu không được tháo gỡ sẽ trở thành điểm nghẽn cản trở nỗ lực bứt phá của Thủ đô.

Từ “giữ người” sang “trọng dụng người tài”

Một trong những điểm nhấn quan trọng sau một năm triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TƯ tại Hà Nội là sự thay đổi rõ rệt trong tư duy và cách tiếp cận đối với nguồn nhân lực khoa học - công nghệ. Thay vì chỉ dừng lại ở mục tiêu “giữ người”, thành phố đang chuyển mạnh sang quan điểm “trọng dụng người tài”, coi hiệu quả cống hiến và kết quả đầu ra là thước đo quan trọng nhất.

Việc HĐND thành phố ban hành Nghị quyết số 34/2025/NQ-HĐND “Về một số chính sách phát triển khoa học - công nghệ của thành phố Hà Nội” được xem là bước đi mang tính đột phá, trong đó cụ thể hóa Điều 16 của Luật Thủ đô năm 2024 về thu hút, trọng dụng người có tài năng và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Nghị quyết này thiết kế cơ chế linh hoạt, mở rộng đối tượng thu hút không chỉ là công dân Việt Nam trong và ngoài nước, mà còn cả các chuyên gia nước ngoài có trình độ cao, kinh nghiệm thực tiễn, với công trình và sản phẩm đã được ứng dụng hiệu quả.

Điểm đáng chú ý là Hà Nội không còn yêu cầu chuyên gia phải làm việc toàn thời gian trong khu vực công. Các hình thức hợp tác được đa dạng hóa, từ ký hợp đồng thực hiện nhiệm vụ khoa học - công nghệ, tư vấn, chuyển giao công nghệ, đến tham gia hội đồng khoa học, ban chỉ đạo các chương trình, dự án trọng điểm. Cơ chế này cho phép thành phố tiếp cận nguồn chất xám chất lượng cao một cách linh hoạt, phù hợp với thông lệ quốc tế.

Nghị quyết số 34/2025/NQ-HĐND cũng thể hiện rõ sự thay đổi trong thiết kế chế độ đãi ngộ. Thay vì áp dụng khung lương hành chính cứng nhắc, thành phố cho phép xác định tiền lương, tiền công thuê chuyên gia theo cơ chế thỏa thuận, căn cứ vào trình độ, năng lực, hiệu quả công việc, đồng thời có thể tham khảo mức thu nhập tại các tổ chức quốc tế hoặc doanh nghiệp nước ngoài trong cùng lĩnh vực.

Bên cạnh thu nhập, các chuyên gia còn được hỗ trợ toàn diện về điều kiện làm việc: Từ chi phí đi lại, lưu trú, thiết bị làm việc, thư ký, dịch thuật, đến việc tiếp cận phòng thí nghiệm hiện đại và các cơ sở nghiên cứu liên kết của thành phố. Đặc biệt, Hà Nội cam kết tạo điều kiện thuận lợi về thủ tục hành chính, xuất nhập cảnh đối với chuyên gia nước ngoài, đồng thời hỗ trợ gia đình chuyên gia trong việc học tập và sinh sống tại Thủ đô.

Ngoài ra, một trong những đổi mới quan trọng là trao quyền chủ động lựa chọn chuyên gia cho người đứng đầu các đơn vị có nhu cầu sử dụng. Cách làm này giúp rút ngắn quy trình, tăng tính minh bạch và bảo đảm “đúng người, đúng việc”.

Một điểm nhấn khác trong cách tiếp cận mới của Hà Nội là không chỉ “mời về” mà còn tạo không gian để người tài làm việc và phát triển. Thành phố đang từng bước hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn với các trường đại học, viện nghiên cứu, khu công nghệ cao, trong đó Khu công nghệ cao Hòa Lạc được xác định là hạt nhân quan trọng. Song song với đó, Hà Nội triển khai cơ chế đặt hàng nhiệm vụ khoa học và công nghệ gắn với kết quả đầu ra, sẵn sàng sử dụng ngân sách để mua kết quả nghiên cứu nhằm thương mại hóa, thử nghiệm và đưa vào thực tiễn.

Việc vận hành sàn giao dịch công nghệ, hỗ trợ hình thành các doanh nghiệp spin-off từ trường đại học, cùng với Quỹ đầu tư mạo hiểm của thành phố, được kỳ vọng sẽ tạo thêm “đất diễn” cho đội ngũ trí thức, nhà khoa học. Đáng chú ý, Hà Nội đang chuẩn bị triển khai cơ chế tuyển chọn Tổng công trình sư và Kiến trúc sư trưởng trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Việc công bố công khai tiêu chí, yêu cầu và quy trình tuyển chọn nhằm bảo đảm minh bạch, thu hút sự tham gia rộng rãi của đội ngũ chuyên gia trong và ngoài nước.

Từ những chuyển động chính sách nêu trên có thể thấy, Hà Nội đang từng bước hiện thực hóa tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TƯ: Coi con người là trung tâm của phát triển khoa học và công nghệ. Sự chuyển dịch từ tư duy “giữ người” sang “trọng dụng người tài”, từ cơ chế hành chính sang cơ chế thị trường có kiểm soát, từ mời gọi hình thức sang tạo điều kiện cống hiến thực chất, chính là nền tảng để Thủ đô nâng cao năng lực cạnh tranh trong giai đoạn tới.

(Còn nữa)

Thu Hằng