Hà Nội: Giữ hồn 'làng trong phố' giữa nhịp sống đô thị

Dấu ấn ngàn năm của “làng trong phố”

Tại Thụy Khuê vẫn còn lưu giữ được nhiều cổng là cổ. Ảnh: Khánh Linh

Hà Nội - vùng đất nghìn năm văn hiến từ lâu đã hình thành một cấu trúc đô thị đặc biệt, nơi “làng” và “phố” không tách rời mà đan xen, hòa quyện trong cùng một không gian sống. Điều này không phải là sự ngẫu nhiên, mà là kết quả của cả một quá trình lịch sử lâu dài, bắt đầu từ khi vua Lý Thái Tổ định đô Thăng Long.

Theo GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, “làng trong phố” phát triển mạnh mẽ từ thời Lý, khi cư dân từ khắp các vùng Đông, Đoài, Nam, Bắc mang theo nghề truyền thống về kinh kỳ. Chính sự hội tụ ấy đã hình thành nên các phường nghề - tiền thân của những con phố ở Hà Nội ngày nay.

Nghề dệt the lụa ở làng La Khê (phường Hà Đông) vẫn được cá nghệ nhân bảo tồn. Ảnh ST

Thực tế cho thấy, nhiều tuyến phố cổ của Hà Nội chính là sự kéo dài của các làng nghề truyền thống. Phố Hàng Đào gắn với nghề nhuộm tơ lụa, phố Mỹ Hào với nghề may áo dài, hay làng gốm Bát Tràng hình thành từ sự di cư của người dân làng Bồ Bát (Ninh Bình). Mỗi con phố không chỉ là nơi giao thương mà còn là nơi lưu giữ ký ức nghề nghiệp, văn hóa và cộng đồng của những làng quê hội tụ.

Không gian “làng trong phố” vì thế không chỉ tồn tại dưới dạng vật thể như đình, chùa, giếng nước, mà còn hiện hữu trong nếp sống, trong cách ứng xử, trong mối quan hệ cộng đồng bền chặt của người Hà Nội. Đó là sự tiếp nối của văn hóa làng xã - nền tảng tạo nên cốt cách thanh lịch, văn minh của người Tràng An.

Nghệ nhân dệt lụa Lê Đăng Toản ở làng nghề dệt the lụa La Khê (phường Hà Đông) cho biết, nghề dệt đã được truyền từ thế kỷ XVII và vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Những sợi tơ không chỉ dệt nên vải vóc, mà còn dệt nên cả một nếp sống, một gu thẩm mỹ đặc trưng của người Hà Nội xưa.

TS Lê Thị Thu Hương, Viện trưởng Viện Hà Nội học và đào tạo quốc tế, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội. Ảnh: Viết Thành

Không giống như nhiều đô thị trên thế giới phát triển từ thương mại hay công nghiệp, thành phố Hà Nội mang trong mình một cấu trúc đặc biệt – sự kết hợp giữa trung tâm chính trị và không gian văn hóa làng xã. Chính điều này đã tạo nên mô hình “làng trong phố, phố trong làng” độc nhất vô nhị.

Theo TS. Lê Thị Thu Hương, Viện trưởng Viện Hà Nội học và đào tạo quốc tế, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội, “làng trong phố” không chỉ là sự tồn tại của các thiết chế vật thể, mà còn là hệ giá trị văn hóa truyền thống, đặc biệt là tính cộng đồng, sự gắn kết và cách ứng xử giữa con người với con người. Trong nhịp sống đô thị hiện đại, những giá trị ấy vẫn hiện hữu, tạo nên sự ấm áp và chiều sâu cho đời sống đô thị. Đây chính là điểm khác biệt căn bản giữa thành phố Hà Nội với nhiều đô thị châu Âu. Nếu như ở phương Tây, quá trình đô thị hóa thường làm mất đi các yếu tố truyền thống, thì ở thành phố Hà Nội, “làng” không biến mất mà hòa vào “phố”, trở thành một phần không thể tách rời của cấu trúc đô thị.

PGS.TS Bùi Tất Thắng - Nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược Phát triển, Bộ Kế hoạch và Đầu tư. Ảnh: Viết Thành

PGS.TS Bùi Tất Thắng - Nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược Phát triển, Bộ Kế hoạch và Đầu tư nhấn mạnh, mô hình “làng – phố” là chìa khóa cho phát triển bền vững của Thủ đô. Nó giúp kết nối quá khứ với tương lai, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, tạo nên một không gian sống đa dạng, giàu bản sắc. Đặc biệt, các làng nghề truyền thống đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sinh kế, bảo tồn lễ hội và gìn giữ các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể. Đây không chỉ là di sản, mà còn là nguồn lực để phát triển công nghiệp văn hóa – một trong những định hướng chiến lược của Hà Nội trong giai đoạn mới.

Có thể thấy, “làng trong phố” không phải là phần “cũ kỹ” cần thay thế, mà chính là yếu tố làm nên bản sắc riêng của Hà Nội – một đô thị vừa hiện đại, vừa giàu truyền thống.

Giữ gìn và phát huy “hồn cốt” trong dòng chảy đô thị hóa

Hiện nay, thành phố Hà Nội diễn ra đô thị hóa nhanh, cần bảo tồn và phát huy giá trị "làng trong phố". Ảnh: Phạm Hùng

Tuy nhiên, trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, không gian “làng trong phố” đang đối mặt với nhiều thách thức. Diện tích làng bị thu hẹp, cấu trúc cộng đồng thay đổi, nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Không ít cư dân gốc rời đi, thế hệ trẻ ít gắn bó với nghề truyền thống, trong khi áp lực phát triển đô thị khiến nhiều di tích, không gian văn hóa bị xâm lấn. Nếu không có những giải pháp kịp thời, “hồn cốt” của thành phố Hà Nội có thể bị phai nhạt.

Chính vì vậy, việc bảo tồn “làng trong phố” không chỉ là giữ lại những công trình kiến trúc, mà còn là giữ gìn lối sống, văn hóa và ký ức cộng đồng. Điều này đòi hỏi một cách tiếp cận tổng thể, từ quy hoạch đô thị đến chính sách văn hóa và sự tham gia của cộng đồng.

Một ngôi đình cổ còn được người dân ở Thụy Khuê lưu giữ. Ảnh: Khánh Linh

Các nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị đã xác định rõ vai trò của văn hóa là trung tâm, là động lực của phát triển bền vững. Trong đó, mô hình “làng trong phố, phố trong làng” được coi là một định hướng chiến lược trong quy hoạch Thủ đô với tầm nhìn 100 năm.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần có những giải pháp cụ thể như: bảo tồn và phát huy giá trị các làng nghề; quy hoạch không gian đô thị hài hòa giữa cũ và mới; khuyến khích cộng đồng tham gia gìn giữ văn hóa; và đặc biệt là giáo dục thế hệ trẻ về giá trị của di sản.

Như TS. Lê Thị Thu Hương nhận định, nếu được nhìn nhận đúng, “làng trong phố” sẽ trở thành nguồn lực quan trọng để phát triển công nghiệp văn hóa và xây dựng thành phố sáng tạo. Đây không chỉ là quá khứ, mà còn là tương lai của thành phố Hà Nội.

Hát ca trù ở làng Thụy Khuê. Ảnh: Viết Thành

Có thể khẳng định, “làng trong phố, phố trong làng” chính là bản sắc độc đáo, là “hồn cốt” của Thủ đô Hà Nội. Giữ gìn và phát huy giá trị ấy không chỉ là trách nhiệm của riêng ai, mà là nhiệm vụ chung của cả hệ thống chính trị và mỗi người dân.

Trong dòng chảy không ngừng của đô thị hóa, thành phố Hà Nội chỉ thực sự phát triển bền vững khi biết trân trọng quá khứ, gìn giữ hiện tại và hướng tới tương lai trên nền tảng văn hóa truyền thống. Và chính những “ngôi làng trong phố” sẽ là nơi neo giữ ký ức, nuôi dưỡng tâm hồn và làm nên bản sắc riêng có của Thủ đô ngàn năm văn hiến.

Hoàng Sơn