Hà Nội 100 năm, kiến tạo tương lai từ chiều sâu văn hóa - Bài 2: Bảo tồn cấu trúc không gian lịch sử

Những nét đặc trưng đó tạo sự khác biệt cho đô thị Thăng Long xưa, Hà Nội nay và trong các quy hoạch của Thủ đô nhiều thập kỷ trước, cũng như Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm mới đây, sự khác biệt đó được các nhà làm quy hoạch đặc biệt lưu tâm.

Những giá trị tri thức được lưu giữ qua hàng trăm năm tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám đang được “đánh thức” trong không gian hiện đại, nơi ánh sáng trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại. Ảnh: Phạm Tuấn Anh/TTXVN

Bảo tồn không gian văn hóa đặc thù nội đô lịch sử

Nhà văn Nguyễn Trương Quý, một trong những người hiếm hoi say mê với văn hóa Hà Nội, đã dày công nghiên cứu về văn hóa Thăng Long. Anh chia sẻ, khu vực Kẻ Chợ phía Đông thành Thăng Long tương tự như một khu vực hội chợ, nằm trên dải mép bờ sông Hồng và sông Tô Lịch, người dân hình thành lối sống dựa vào thiên nhiên. Đặc trưng ở đô thị này là các phố Hàng, bán các mặt hàng gắn với tên phố.

Thời điểm này, đa phần các phố Hàng chuyển sang hình thái khác, nhưng sự chuyển động ấy làm cho căn tính của các khu dân cư gắn kết chặt chẽ với cộng đồng gốc của họ, vừa mềm mại, uyển chuyển và thích ứng nhanh. Việc giữ gìn không gian đặc thù của đô thị Thăng Long trong giai đoạn hiện nay là điều tất yếu và được hiểu rằng, đó là giữ hào quang của một đô thị cổ, giữ ký ức của cộng đồng dân cư.

Trong tái cấu trúc đô thị Hà Nội theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, Hà Nội tập trung vào khu vực nội đô lịch sử với ưu tiên bảo tồn các không gian có giá trị đặc thù, bảo vệ nghiêm ngặt các vùng di tích, di sản chiến lược như Trung tâm chính trị - hành chính Ba Đình, hồ Gươm và vùng phụ cận, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, phố cổ, phố cũ, hồ Tây và vùng phụ cận, trục sông Hồng... Trong đó chú trọng các công trình tiêu biểu, có giá trị lịch sử của đô thị và chính là những di sản đô thị. Đặc biệt tại vùng lõi đô thị cổ được bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, lịch sử tại các khu vực phố cổ 36 phố phường, phố cũ và các khu vực dân cư đặc trưng lâu đời.

Hơn nữa, phố cổ Hà Nội chính là di sản văn hóa về đô thị, thu hút khách du lịch bởi tính đặc thù về văn hóa, lịch sử, kiến trúc, nếp sinh hoạt của người dân. Hà Nội dù có những tòa nhà hiện đại cao tới 65 tầng và 72 tầng nhưng đó không phải là thứ để “khoe” với thế giới. Điều mà dân thành phố tự hào chính là hệ thống di sản trong đó có phố cổ Hà Nội, nơi chứa đựng một chiều sâu văn hóa hiếm nơi nào có được.

Theo các nhà khoa học, quy hoạch đã chú trọng bảo tồn và tái cấu trúc khu vực nội đô lịch sử, bởi nơi này lưu giữ toàn bộ tinh hoa văn hóa Thăng Long - Hà Nội. Đây không chỉ là hành động bảo vệ di sản vật chất, mà còn là cách gìn giữ hồn cốt văn hóa của Thủ đô, tránh tình trạng đô thị hóa làm xóa nhòa bản sắc riêng có. Từ quan điểm xây dựng Hà Nội "Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo” thì vấn đề quan trọng với Hà Nội là giữ gìn hồn cốt của Thủ đô. Hơn nữa, trong quá trình phát triển đô thị theo hướng mở rộng không gian, từ 291 km² lên đến 3.344 km² (vào năm 2008), thì Hà Nội cần phải giữ gìn đô thị trung tâm, đô thị lõi khi tái cấu trúc. Khu vực trung tâm này sẽ kết nối với các đô thị vệ tinh, đô thị mới theo cấu trúc đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm.

Theo Kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam, trong tái cấu trúc đô thị, khu vực nội đô lịch sử phải tuân thủ nguyên tắc giữ bằng được những cấu trúc đã có như cấu trúc khu vực phố cổ Hà Nội, đường Trần Hưng Đạo, Lý Thường Kiệt… Bởi các khu phố cổ, khu phố cũ mang dấu ấn của một giai đoạn phát triển đã qua. Lịch sử và văn hóa không phải là sự đứt gãy mà là sự tiếp nối từ thủa sơ khai đến giai đoạn phát triển hiện nay.

Tuy vậy, việc bảo tồn vùng lõi đô thị lịch sử như nào đang là vấn đề được quan tâm. Giữ gìn không đồng nghĩa với việc mở rộng đường phố, xây nhiều nhà để người dân đỡ phải sống trong không gian chật hẹp mà cần phải giãn dân đến nơi ở mới. Không gian đô thị vẫn giữ được hình thái cũ, các di tích đình chùa, lăng, miếu được bảo tồn, giá trị tinh thần được giữ nguyên, người dân có cuộc sống mới phù hợp với yêu cầu phát triển của đô thị.

Theo định hướng chung, khu vực phố cổ và phố cũ được bảo tồn nghiêm ngặt về mật độ xây dựng và chiều cao. Việc cải tạo phải giữ nguyên được đặc trưng kiến trúc và không gian "nhà ống", mái ngói nghiêng để duy trì các "bảo tàng sống" của Thủ đô. Thành phố giảm mật độ xây dựng tại khu vực trung tâm, ưu tiên quỹ đất cho công viên, cây xanh và không gian công cộng, đồng thời bảo tồn nguyên vẹn các khu di sản có giá trị đặc thù.

Bảo tồn “làng trong phố, phố trong làng”

Nghệ nhân Nguyễn Trường Sơn - làng gốm Bát Tràng (Hà Nội) trình diễn làm gốm“Be chạch”. Ảnh: Thanh Tùng/TTXVN

Có lẽ ít đô thị nào có đặc trưng “làng trong phố, phố trong làng” như ở Hà Nội, bởi nhìn vào đó người ta có thể hình dung được quá trình biến đổi cấu trúc đô thị, quá trình phát triển xã hội của những khu vực dân cư. Dù Hà Nội phát triển hiện đại tới đâu thì cũng không thể xóa nhòa dấu ấn lịch sử làng xã của Thăng Long xưa. Bởi vậy, dọc phố Thụy Khuê sôi động, người ta vẫn bắt gặp cổng làng Hồ Khẩu, làng Yên Thái, làng Đông Xã, làng Xanh; ở phố Láng Hạ rộng lớn người ta gặp cổng làng Thành Công; tại phố Trần Thái Tông là cổng làng Vòng... và cùng rất nhiều đình chùa, miếu mạo khác.

Trước kia, khi các làng như Ngọc Hà, Nghĩa Đô, Trích Sài, Yên Quyết, Nghi Tàm, Quảng Bá... đều thuộc ven đô Hà Nội thì nay do quá trình đô thị hóa, các làng này lại nằm trong trung tâm. Dù vậy, dấu ấn làng xã ở cả hình thái cấu trúc lẫn lối sống của người dân vẫn còn tồn tại. Các nhà nghiên cứu cho biết, đô thị Thăng Long được hình thành bắt đầu từ các làng xã, nên đặc tính đó vẫn lưu giữ đến tận ngày nay. Di sản làng xã trong phố phường Hà Nội rất đậm đặc, trở thành nét riêng có.

Chính các làng xã xung quanh Hà Nội phát triển theo hướng được đô thị hóa tại chỗ, ngược lại trong quá trình phát triển có những vùng trong Hà Nội được nông thôn hóa trở lại, ví như một số phố ở trung tâm gọi tên là thôn, xóm. Thôn nhưng có hình thái đặc biệt, kết tụ giữa làng và phố, phố và làng. Dù trải qua những thay đổi làng lên phố nhưng văn hóa làng ảnh hưởng sâu rộng trong cả quy hoạch đô thị. Chúng ta gìn giữ “làng trong phố, phố trong làng” không chỉ giữ hình thái cấu trúc mà còn giữ cả cộng đồng dân cư.

Trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, thành phố còn phát triển các làng nghề truyền thống ở khu vực nông thôn, gắn với chuỗi du lịch OCOP, tạo mô hình “làng trong phố, phố trong làng” vừa giữ được nét văn hóa dân gian, vừa tích hợp vào không gian phát triển đô thị hiện đại. Theo Kiến trúc sư Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, chúng ta cần có nghiên cứu để bảo tồn và gìn giữ bản sắc văn hóa của những làng mang tính truyền thống.

Ví như bên sông Hồng, làng gốm Bát Tràng có lịch sử hơn 700 năm không chỉ là nơi sản xuất ra các hàng thủ công truyền thống bằng gốm mà còn trở thành một trung tâm văn hóa du lịch của Hà Nội và mới đây còn trở thành thành viên của Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo toàn cầu. Khu vực phía Tây Hà Nội với hàng trăm làng nghề truyền thống không chỉ lưu giữ văn hóa nghề, văn hóa làng mà nó có giá trị rất lớn trong quá trình hội nhập và phát triển của đô thị. Ông Trần Ngọc Chính cho rằng, thành phố cần tính toán đến việc bảo tồn, phát huy giá trị những “làng trong phố, phố trong làng” để làm phong phú hơn bản sắc đô thị.

Mô hình “làng trong phố, phố trong làng” mà Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm hướng đến sẽ hài hòa giữa bảo tồn di sản với phát triển đô thị, giữa truyền thống và hiện đại; phát triển du lịch, dịch vụ dựa trên lợi thế cảnh quan, văn hóa di sản và làng nghề. Mô hình này sẽ tái thiết gắn với bảo tồn, tái cấu trúc không gian trên cơ sở phát huy giá trị di sản, hệ thống mặt nước và các không gian văn hóa đặc trưng.

Như vậy, bảo tồn cấu trúc không gian lịch sử trong quá trình tái cấu trúc đô thị của Hà Nội luôn hướng đến gìn giữ bản sắc đặc trưng của trung tâm lịch sử Thủ đô, đồng thời hài hòa giữa bảo tồn di sản và phát triển kinh tế, văn hóa, du lịch hiện đại. Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại giúp đô thị không đánh mất ký ức cộng đồng khi đang trong quá trình đô thị hóa nhanh, để mỗi con đường, mỗi làng nghề, mỗi cộng đồng dân cư đều giữ được bản sắc riêng. Đó cũng là mục tiêu của thành phố trong tầm nhìn 100 năm xây dựng và phát triển Thủ đô "Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc".

Bài cuối: Hướng tới tầm nhìn chiến lược

Quang Đán - Đinh Thuận - Nguyễn Thắng (TTXVN)