Góp ý hoàn thiện điều 227 Bộ luật Hình sự: Cần phân định rõ giữa hành vi khai thác trái phép và khai thác sai phép

Tóm tắt

Điều 227 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017, 2025) giữ vai trò quan trọng trong bảo vệ tài nguyên. Tuy nhiên, kỹ thuật lập pháp trong mô tả hành vi khai thác không có giấy phép hoặc không đúng nội dung giấy phép đang đặt các tình huống có bản chất và mức độ nguy hiểm khác nhau vào cùng một phạm vi định tội. Trên cơ sở phân tích pháp luật hình sự trong mối quan hệ với pháp luật địa chất, khoáng sản và tham vấn hoạt động thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử, tác giả xin mạnh dạn chỉ ra năm nhóm bất cập sau: (i) chưa phân biệt đầy đủ giữa khai thác trái phép và khai thác sai phép; (ii) có nguy cơ đồng nhất công suất với trữ lượng và phạm vi quyền tài nguyên; (iii) chưa tách bạch trị giá khoáng sản, doanh thu và thu lợi bất chính; (iv) chuỗi chứng cứ chứng minh kỹ thuật, giám định tư pháp và định giá tài sản còn thiếu chuẩn thống nhất; và (v) việc cá thể hóa trách nhiệm cá nhân, pháp nhân và phân giới với các tội danh liên quan chưa thật sự rõ ràng. Từ đó, bài viết kiến nghị sửa trực tiếp Điều 227 kết hợp với hướng dẫn áp dụng thống nhất, lấy phần tài nguyên ngoài quyền được giao, lỗi cố ý và mức độ nguy hiểm đáng kể làm các tiêu chí định tội danh.

Từ khóa: Điều 227 Bộ luật Hình sự; khai thác khoáng sản; giấy phép khai thác; định lượng; khai phép trái phép; doanh thu; thu lợi bất chính; giám định tư pháp; định giá tài sản; trách nhiệm pháp nhân.

Khai thác khoáng sản (ảnh minh hoạ)

Đặt vấn đề và phạm vi nghiên cứu

Điều 227 Bộ luật Hình sự 2015 là một trong những công cụ pháp lý trực tiếp bảo vệ chế độ quản lý, khai thác tài nguyên. Tuy nhiên, tôi cũng xin nhấn mạnh rằng đây là điều luật có cấu thành phụ thuộc sâu vào pháp luật chuyên ngành và dữ liệu kỹ thuật. Tọa độ mốc giới, mặt cắt địa chất, cao độ đáy moong, công suất năm, trữ lượng được phép huy động, thiết kế mỏ, bản đồ hiện trạng và hệ số thu hồi khoáng sản đều có thể trở thành căn cứ xác định ranh giới giữa vi phạm hành chính và dấu hiệu tội phạm được quy định trong Bộ luật hình sự.

Vấn đề nghiên cứu đặt ra là cách mô tả hành vi và các dấu hiệu định lượng của Điều 227 hiện nay đã đủ sức phân biệt khai thác trái phép có chủ ý với những vi phạm phát sinh trong hoạt động khai thác đã được cấp phép hay chưa?; đồng thời, điều luật đã tạo được cơ sở thống nhất để xác định phần tài nguyên vi phạm và cá thể hóa trách nhiệm hay chưa?. Bài viết sử dụng phương pháp phân tích quy phạm, đối chiếu pháp luật hình sự với pháp luật địa chất, khoáng sản và khái quát một số vấn đề từ thực tiễn xét xử để nghiên cứu và đưa ra đề xuất. Phạm vi trọng tâm là tập trung vào hành vi khai thác khoáng sản; các hành vi nghiên cứu, thăm dò và tài nguyên khác chỉ được đề cập khi cần thiết để làm rõ cấu trúc điều luật.

Đây không phải là câu hỏi nhằm giảm nhẹ trách nhiệm đối với “khoáng tặc”, càng không phải là cách biện minh cho hành vi lợi dụng giấy phép để chiếm đoạt tài nguyên ngoài quyền. Tài nguyên khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân; hành vi tổ chức khai thác không phép, khai thác có hệ thống ngoài khu vực được cấp phép, hợp thức hóa hồ sơ hoặc thu lợi bất chính lớn phải được phát hiện và xử lý nghiêm minh kịp thời. Nhưng cũng chính vì chế tài hình sự có tính nghiêm khắc cao, nên cấu thành tội phạm cũng cần phải đủ rõ để cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người lao động có thể cùng nhau nhận biết một cách thống nhất và chuẩn mực.

Trong bối cảnh Bộ luật Hình sự sửa đổi đang được xem xét, tôi nghĩ đây là thời điểm phù hợp để rà soát Điều 227. Việc sửa đổi, bổ sung không nên chỉ dừng ở việc nâng mức phạt hoặc chỉnh sửa câu chữ. Điều cần hơn là làm rõ bản chất của hành vi bị hình sự hóa, cách xác định phần khoáng sản vi phạm, phương pháp định lượng từ hành vi đến hậu quả và căn cứ quy trách nhiệm cho từng cá nhân, pháp nhân.

Bất cập trong việc xác định hành vi khách quan

Điểm khó lớn nhất của Điều 227 hiện nay nằm ở cách mô tả hành vi khai thác “không có giấy phép hoặc không đúng với nội dung giấy phép”. Hai nhóm hành vi này có mức độ nguy hiểm rất khác nhau nhưng đang được đặt gần như trên cùng một mặt phẳng định tội.

Khai thác không có giấy phép, về nguyên tắc, là trường hợp chủ thể không được Nhà nước trao quyền khai thác tại địa điểm và đối với loại khoáng sản đó. Trong khi đó, “không đúng nội dung giấy phép” hay “khai thác sai phép” có thể bao gồm nhưng không giới hạn ở rất nhiều dạng như: vượt ranh giới theo phương ngang; xuống sâu hơn cao độ cho phép; vượt tổng trữ lượng; vượt công suất hàng năm nhưng chưa vượt tổng trữ lượng được phê duyệt; thay đổi phương pháp hoặc thiết bị khai thác; thu hồi khoáng sản đi kèm; giấy phép đã hết hạn hoặc bị đình chỉ; thậm chí có trường hợp đã có giấy phép khai thác nhưng thủ tục thuê đất chưa hoàn tất.

Không thể phủ nhận rằng một số vi phạm trong nhóm vừa nêu trên thực chất là hành vi khai thác trái phép nhưng dùng giấy phép làm “tấm lá chắn”. Chẳng hạn, doanh nghiệp biết rõ ranh giới mỏ nhưng chỉ đạo mở moong ra ngoài để lấy thêm khoáng sản; hoặc khai thác vượt phần trữ lượng được giao rồi lập chứng từ nhằm hợp thức hóa. Khi đó, giấy phép không thể là tấm lá chắn. Tuy nhiên, cũng có trường hợp chênh lệch tọa độ do mốc giới bị dịch chuyển, sai số đo đạc, điều kiện địa chất thực tế khác với hồ sơ mỏ, việc bóc đất đá, bùn làm lộ khoáng sản đi kèm, hoặc sản lượng khai thác một năm tăng do yêu cầu kỹ thuật nhưng chưa vượt tổng trữ lượng khoáng sản được phép khai thác. Do đó, nếu chỉ cần chứng minh một thông số “không đúng giấy phép” là đủ dấu hiệu để chuyển sang xử lý hình sự thì e rằng ranh giới sẽ trở nên quá rộng.

Khoa học pháp luật hình thường sự hạn chế tối đa việc dùng một công thức duy nhất cho mọi sai lệch. Chúng ta nên chăng cần phân biệt ít nhất theo 03 cấp độ (tầng): (i) khai thác hoàn toàn không có giấy phép; (ii) lợi dụng giấy phép được cấp để cố ý mở rộng phạm vi chiếm đoạt tài nguyên; và (iii) vi phạm điều kiện quản lý, kỹ thuật trong phạm vi giấy phép khai thác đã được xác lập. Theo đó, cấp độ thứ ba vẫn có thể bị xử phạt, buộc khắc phục, đình chỉ hoặc thu hồi giấy phép; chỉ nên bị hình sự hóa khi luật mô tả được dấu hiệu cố ý, mức độ đáng kể và hậu quả thực sự cần đến chế tài hình sự.

Công suất, trữ lượng và ranh giới: những giới hạn pháp lý khác nhau

Giấy phép khai thác khoáng sản thường chứa đựng nhiều thông tin, dữ liệu chính như: vị trí, diện tích, độ sâu; loại khoáng sản chính và khoáng sản đi kèm; trữ lượng hoặc khối lượng được phép khai thác; công suất, phương pháp khai thác và thời hạn. Mỗi thông tin, dữ liệu phục vụ một mục tiêu quản lý khác nhau. Vì vậy, hệ quả pháp lý khi vi phạm từng tiêu chí cũng không thể mặc nhiên giống nhau.

Ranh giới và độ sâu thường gắn trực tiếp với phạm vi không gian mà Nhà nước trao quyền. Khai thác ra ngoài ranh giới hoặc xuống dưới tầng sâu được phép có thể làm phát sinh phần tài nguyên mà tổ chức/cá nhân chưa được quyền khai thác. Tổng trữ lượng cũng liên quan trực tiếp tới giới hạn tài nguyên được giao. Ngược lại, công suất năm trước đã khai thác hết là kết quả của việc tổ chức khai thác theo thời gian, gắn liền và tuân thủ nghiêm ngặt với thiết kế, môi trường, an toàn và nghĩa vụ quản lý. Một mỏ khoáng sản được phép khai thác tổng cộng một triệu m3 trong mười năm nhưng có một năm vượt công suất, trong khi tổng trữ lượng chưa vượt, là tình huống hoàn toàn khác về bản chất so với việc tự ý khai thác thêm khoáng sản ngoài ranh giới mỏ.

Chính pháp luật chuyên ngành cũng cho thấy công suất có thể được điều chỉnh trong những điều kiện nhất định mà không đồng nghĩa với việc tăng trữ lượng được phép khai thác. Điều đó không làm cho hành vi tự ý vượt công suất trở thành hợp pháp; nhưng nó nhắc chúng ta rằng công suất và quyền khai thác đối với trữ lượng là hai lớp quản lý khác nhau. Nếu Điều 227 không phân biệt, một vi phạm về nhịp độ khai thác có nguy cơ được quy đổi trực tiếp thành hành vi chiếm đoạt toàn bộ lượng khoáng sản vượt công suất.

Tương tự, khoáng sản đi kèm có thể chỉ được nhận diện đầy đủ khi khai thác thực tế. Việc không báo cáo, không điều chỉnh giấy phép hoặc tự ý tiêu thụ cần được xử lý theo đúng tính chất. Song muốn truy cứu hình sự, phải làm rõ xem chủ thể có biết đó là khoáng sản ngoài quyền được khai thác hay không, có chỉ đạo thu hồi và tiêu thụ để hưởng lợi hay không, và lượng khoáng sản nào thực sự nằm ngoài phạm vi quyền đã được Nhà nước xác lập.

Có một cách tiếp cận khác mang tính thuyết phục hơn là chúng ta có thể cùng một lúc đặt hai câu hỏi. Câu hỏi thứ nhất là hành vi có làm mở rộng quyền chiếm hữu tài nguyên so với quyền đã được cấp phép hay không? còn câu hỏi thứ hai là sự mở rộng đó có được thực hiện do lỗi cố ý và đạt đến mức nguy hiểm đáng kể hay không? Chỉ khi trả lời được cả hai câu hỏi trên một cách thỏa đáng, thì có lẽ việc sử dụng chế tài hình sự mới thật sự tạo ra cơ sở vững chắc.

Những vấn đề về định lượng, giám định và định giá

Trong nhiều vụ việc, con số khoáng sản bị cho là khai thác trái phép được hình thành từ việc lấy sản lượng thực tế trừ đi công suất hoặc sản lượng ghi trong giấy phép. Cách tính này thuận tiện, nhưng chưa chắc phản ánh đúng phần tài nguyên nằm ngoài quyền khai thác. Nó càng thiếu an toàn khi các số liệu đầu vào đến từ những nguồn không đồng nhất như: bản đồ đo hiện trạng, sổ theo dõi tại mỏ, hóa đơn bán hàng, báo cáo thuế, hệ số quy đổi khoáng sản nguyên khai sang thành phẩm, tỷ lệ thu hồi khoáng sản hữu ích hoặc kết quả giám định sau một thời gian dài.

Để xác định trách nhiệm theo Điều 227, chuỗi chứng cứ chứng minh cần đi từ phạm vi quyền được cấp phép, hiện trạng trước và sau khai thác, trữ lượng đã dịch chuyển, tỷ lệ khoáng sản hữu ích, khối lượng khoáng sản nguyên khai, chủng loại và chất lượng, phần tài nguyên nằm ngoài quyền, thời điểm khai thác, đến giá trị và khoản lợi thực tế. Mỗi mắt xích phải có nguồn dữ liệu, phương pháp và giới hạn sai số có thể kiểm tra được. Nếu một mắt xích chưa chắc chắn thì kết luận cuối cùng không thể được coi là đương nhiên chính xác.

Giám định tư pháp, định giá tài sản và thẩm định giá là ba hoạt động khác nhau. Tổ chức có năng lực và chuyên môn về địa chất, trắc địa có thể xác định ranh giới, trữ lượng hoặc đặc tính khoáng sản; hội đồng định giá xác định giá trị theo quy định tố tụng; còn khoản thu lợi bất chính lại cần được làm rõ từ doanh thu, chi phí, nghĩa vụ tài chính và lợi ích thực tế. Không nên để một kết luận kỹ thuật đồng thời làm thay cả ba công việc nêu trên.

Cũng cần tách bạch ba đại lượng thường bị trộn lẫn: giá trị khoáng sản, doanh thu và thu lợi bất chính. Giá trị khoáng sản là đại lượng phục vụ ngưỡng định lượng theo cấu thành; doanh thu là số tiền bán hàng; thu lợi bất chính không mặc nhiên bằng doanh thu và càng không mặc nhiên bằng giá trị toàn bộ sản lượng. Công văn số 6084/BCT-ĐKT ngày 05/9/2023 của Bộ Công thương về vướng mắc, kiến nghị hướng dẫn áp dụng Điều 227 và Điều 238 Bộ luật Hình sự từng phản ánh chính khó khăn, chồng lấn trong cách xác định khoản lợi này. Khi ngay các cơ quan áp dụng còn có cách hiểu khác nhau, thì người dân và doanh nghiệp khó có thể dự liệu chính xác giới hạn trách nhiệm của mình.

Bản án hình sự phúc thẩm số 21/2020/HSPT ngày 14/12/2020  của Tòa án nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng cho thấy bị cáo khai thác 54 m3 cát, được định giá 10,8 triệu đồng và bán thu 3,2 triệu đồng; việc truy cứu dựa trên tình tiết trước đó đã bị xử phạt hành chính. Những con số này tự thân đã cho thấy giá trị tài nguyên và tiền thu từ việc bán là hai đại lượng khác nhau. Gọi 3,2 triệu đồng là “thu lợi” mà không phân tích chi phí và lợi ích thực tế sẽ làm sai bản chất; coi 10,8 triệu đồng là “doanh thu” cũng không đúng. Từ bất cập đó, đòi hỏi điều luật và văn bản hướng dẫn cần phải được phân loại, cắt nghĩa ngay từ đầu.

Cá thể hóa trách nhiệm của cá nhân và pháp nhân thương mại

Hoạt động khai thác khoáng sản có một chuỗi tổ chức quản trị phức tạp: người đại diện theo pháp luật, chủ mỏ, giám đốc điều hành mỏ, cán bộ kỹ thuật, trắc địa, thống kê, kế toán, đội trưởng khai trường, người vận hành thiết bị và đơn vị thuê ngoài. Sai phạm của doanh nghiệp không tự động biến thành lỗi hình sự của mọi người có tên trong hồ sơ.

Đối với từng cá nhân, cần chứng minh họ có nghĩa vụ gì, có quyền quyết định hay khả năng ngăn chặn đến đâu, đã biết thông tin nào, thực hiện hành vi cụ thể nào, có mong muốn hoặc chấp nhận cổ súy cho việc chiếm đoạt tài nguyên ngoài quyền hay không, và có hưởng lợi hay che giấu hay không. Một cán bộ kỹ thuật ký xác nhận số liệu theo nhiệm vụ chuyên môn không thể bị đánh giá giống người chủ động chỉ đạo mở rộng khai trường. Người vận hành thiết bị theo tọa độ được giao cũng không thể mặc nhiên chịu trách nhiệm như người quyết định vị trí, ranh giới khai thác.

Đối với pháp nhân thương mại, Điều 75 Bộ luật Hình sự đã đặt ra các điều kiện riêng: hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân và còn thời hiệu. Các điều kiện này cần được chứng minh, không thể suy ra chỉ từ việc khoáng sản được đưa vào sổ sách của doanh nghiệp. Ngược lại, khi lãnh đạo doanh nghiệp tổ chức khai thác ngoài quyền, doanh nghiệp hưởng lợi và có cơ chế che giấu, thì trách nhiệm pháp nhân cần được áp dụng thực chất chứ không chỉ xử lý một vài người làm lao động hay người làm thuê.

Đặt trách nhiệm đúng chủ thể vừa bảo vệ người vô tội, vừa không bỏ lọt tội phạm. Khi hoạt động điều tra tập trung vào người có quyền quyết định, động cơ hưởng lợi và dòng lợi ích, vụ án sẽ phản ánh đúng cơ chế phát sinh sai phạm hơn là chỉ dừng ở người trực tiếp làm việc tại khai trường.

Phân giới Điều 227 với các tội danh có liên quan

Hoạt động khai thác khoáng sản có thể đồng thời liên quan đến nghĩa vụ thuế, phí, quản lý tài sản công, bảo vệ môi trường, đê điều, đất đai và kế toán. Vì vậy, cùng một chuỗi sự kiện có thể được xem xét dưới Điều 227; Điều 200 về tội trốn thuế; Điều 219 về tội vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát, lãng phí, Điều 221 về tội vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng, hoặc các tội liên quan môi trường và công trình phòng, chống thiên tai.

Việc nhiều quy phạm cùng được xem xét không phải tự thân là bất hợp lý. Vấn đề là mỗi tội danh phải bảo vệ một khách thể và dựa trên một hành vi độc lập; không được dùng cùng một lượng khoáng sản, cùng một khoản tiền và cùng một thủ đoạn để nhân đôi trách nhiệm mà không chỉ rõ được phần hành vi riêng biệt. Đây cũng là lý do cần thống nhất cách hiểu về thu lợi bất chính, giá trị tài nguyên và hậu quả ở từng điều luật.

Tại phiên thẩm tra dự án Bộ luật Hình sự sửa đổi ngày 13/8/2026, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Quốc hội đã lưu ý yêu cầu bảo đảm sự thống nhất với pháp luật chuyên ngành và phân định rõ xử lý hình sự với xử lý hành chính, tránh chồng chéo hoặc bỏ lọt tội phạm. Tôi cho rằng đây là một định hướng đặc biệt phù hợp với Điều 227, bởi cấu thành của điều luật này phụ thuộc rất sâu vào giấy phép, hồ sơ địa chất, thiết kế mỏ và các nghĩa vụ do pháp luật chuyên ngành xác lập.

Kiến nghị hoàn thiện Điều 227

Theo tôi, phương án phù hợp nhất là sửa trực tiếp Điều 227 và đồng thời ban hành hướng dẫn áp dụng thống nhất. Nếu chỉ hướng dẫn bằng văn bản dưới luật sẽ khó khắc phục một cấu thành có phạm vi quá rộng; nhưng chỉ sửa điều luật mà thiếu hướng dẫn kỹ thuật thì sự khác biệt trong giám định, định giá và quy trách nhiệm vẫn có thể tiếp diễn.

Thứ nhất, tôi nghĩ điều luật cần tách thành hai nhóm hành vi. Nhóm một là khai thác không được cấp quyền: không có giấy phép, giấy phép đã hết hiệu lực hoặc bị đình chỉ mà vẫn khai thác, khai thác ngoài khu vực hoặc loại khoáng sản được cấp. Nhóm hai là chủ thể có giấy phép nhưng cố ý vi phạm giới hạn cốt lõi của quyền khai thác, làm phát sinh phần tài nguyên ngoài quyền và đạt ngưỡng định lượng hoặc thu lợi luật định. Cách mô tả này giữ nguyên khả năng xử lý hành vi núp bóng giấy phép, đồng thời không biến mọi sai lệch về điều kiện kỹ thuật thành tội phạm.

Thứ hai, đối với nhóm đã có giấy phép, nên ghi nhận rõ dấu hiệu lỗi cố ý. Cơ quan tố tụng phải chứng minh người thực hiện biết giới hạn của quyền khai thác nhưng vẫn chỉ đạo, tổ chức hoặc chấp nhận việc lấy khoáng sản ngoài giới hạn đó. Sai số đo đạc hợp lý, biến động địa chất không thể dự liệu, tình thế kỹ thuật cấp thiết hoặc vi phạm đã chủ động khai báo và khắc phục trước khi gây hậu quả đáng kể cần được đánh giá trong cơ chế loại trừ hoặc không xử lý hình sự, tùy từng trường hợp.

Thứ ba, cần định nghĩa hoặc giao hướng dẫn cụ thể “phần khoáng sản khai thác trái phép”. Với hành vi khai thác ngoài ranh hoặc quá độ sâu, đó là lượng khoáng sản thuộc phần không gian ngoài quyền. Với hành vi vượt tổng trữ lượng, đó là phần vượt quá tổng lượng được phép huy động. Với vượt công suất năm nhưng chưa vượt tổng trữ lượng, không nên mặc nhiên coi toàn bộ phần vượt công suất là tài nguyên khai thác trái phép; trước hết phải xác định hành vi có làm phát sinh sự chiếm hữu tài nguyên ngoài quyền và có thuộc trường hợp cần hình sự hóa hay không.

Thứ tư, cần tách các căn cứ định lượng như: giá trị khoáng sản khai thác trái phép, thiệt hại và thu lợi bất chính. Mỗi căn cứ phải có phương pháp tính riêng, tránh cộng gộp hoặc thay thế cho nhau. Giá dùng để định lượng phải gắn với đúng loại khoáng sản, chất lượng, trạng thái nguyên khai hay thành phẩm và thời điểm khai thác. Khi số liệu từ các nguồn chênh lệch đáng kể, kết luận phải giải trình nguyên nhân và biên độ sai số, không được mặc nhiên chọn con số bất lợi nhất cho người bị buộc tội.

Thứ năm, Sau khi điều luật được thông qua, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao nên có nghị quyết hướng dẫn chuỗi chứng minh tối thiểu: xác định phạm vi quyền; dựng lại hiện trạng; xác định phần tài nguyên ngoài quyền; phân loại đại lượng giá trị, doanh thu, khoản lợi; và cá thể hóa hành vi, lỗi của từng chủ thể. Hướng dẫn cũng cần đưa ra tiêu chí phân biệt Điều 227 với các tội danh có liên quan, cũng như nguyên tắc không tính trùng cùng một lợi ích hoặc hậu quả.

Thứ sáu, pháp luật chuyên ngành và dữ liệu quản lý mỏ cần được chuẩn hóa để phòng ngừa tranh chấp ngay từ đầu. Giấy phép nên thể hiện tọa độ, độ sâu, trữ lượng, công suất và khoáng sản đi kèm theo một cấu trúc thống nhất; bản đồ số, mốc giới và báo cáo sản lượng cần có khả năng đối chiếu. Một điều luật hình sự rõ sẽ phát huy hiệu quả hơn khi dữ liệu quản lý cũng rõ.

Về kỹ thuật lập pháp, có thể nghiên cứu cấu trúc theo hướng: người nào không có quyền khai thác, hoặc tuy có quyền nhưng cố ý khai thác khoáng sản ngoài phạm vi không gian, loại khoáng sản hay tổng trữ lượng được Nhà nước cho phép, đạt một trong các ngưỡng luật định, thì bị xử lý. Các vi phạm về công suất, phương pháp, thiết kế, báo cáo hoặc thủ tục liên quan chỉ thuộc Điều 227 khi chúng là phương thức để cố ý lấy phần tài nguyên ngoài quyền hoặc gây hậu quả mà điều luật mô tả cụ thể. Đây chỉ là gợi ý về cấu trúc, còn ngôn ngữ cuối cùng cần được cơ quan soạn thảo đánh giá tác động và đối chiếu toàn bộ hệ thống pháp luật.

Sự rõ ràng của Điều 227 là thể hiện tính nghiêm minh, chứ không phải để xử nhẹ tay

Khoa học pháp luật hình sự chỉ ra rằng một điều luật hình sự tốt không phải là điều luật có thể bao phủ nhiều tình huống nhất, mà là điều luật giúp nhận diện đúng những hành vi đáng bị trừng phạt nhất. Do đó, điều 227 càng rõ thì việc xử lý khai thác trái phép có tổ chức càng thuận lợi: cơ quan tố tụng tập trung vào phần tài nguyên ngoài quyền, ý chí chiếm hữu, phương thức thủ đoạn che giấu và người được hưởng lợi; doanh nghiệp không thể viện dẫn những sai số nhỏ để che lấp hành vi cố ý.

Ở chiều ngược lại, ranh giới rõ cũng giúp cơ quan quản lý sử dụng đúng công cụ hành chính đối với sai lệch kỹ thuật, vi phạm điều kiện giấy phép hoặc hành vi có thể khắc phục mà chưa đạt mức nguy hiểm của tội phạm. Người làm chuyên môn được đánh giá theo đúng quyền hạn và lỗi của mình; pháp nhân chịu trách nhiệm khi chính cơ chế điều hành của pháp nhân tạo ra và hưởng lợi bất chính từ sai phạm.

Sửa Điều 227 vào thời điểm này là cơ hội xác lập lại các giới hạn pháp lý trên cơ sở bản chất của quyền khai thác, phần tài nguyên nằm ngoài quyền, lỗi của chủ thể và mức độ nguy hiểm thực tế. Ranh giới càng minh bạch, việc bảo vệ tài nguyên càng nghiêm, hoạt động tố tụng càng thuyết phục và môi trường đầu tư hợp pháp càng an toàn. Đó không phải là sự nhân nhượng với vi phạm, mà là yêu cầu căn bản của một nền tư pháp hình sự thận trọng, công bằng và có khả năng dự liệu.

Luật sư Phan Khắc Nghiêm

Công ty Luật TNHH NPK Quốc tế