Gói Chủ quyền công nghệ - 'Canh bạc' của châu Âu

Động thái này phản ánh một thực tế ngày càng rõ ràng đối với EU: trong kỷ nguyên số, công nghệ không chỉ là động lực tăng trưởng kinh tế mà còn là vấn đề an ninh, khả năng tự chủ và sức cạnh tranh chiến lược.

Theo EC, hiện hơn 80% các sản phẩm, dịch vụ, hạ tầng và tài sản trí tuệ số quan trọng mà châu Âu sử dụng có nguồn gốc từ bên ngoài khu vực. Sự phụ thuộc này đặc biệt rõ trong các lĩnh vực như bán dẫn, điện toán đám mây, trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng số. Phát biểu khi công bố gói chính sách, Chủ tịch EC Ursula von der Leyen nhấn mạnh châu Âu không thể tiếp tục phụ thuộc vào các công nghệ do bên ngoài kiểm soát để vận hành bệnh viện, lưới điện hay các dịch vụ thiết yếu khác. Theo bà, EU sở hữu nguồn nhân lực chất lượng cao, nền tảng nghiên cứu mạnh và thị trường chung rộng lớn. Thách thức hiện nay là biến những lợi thế đó thành năng lực công nghệ thực sự.

Tham vọng về hệ sinh thái riêng

Tòa nhà Ủy ban châu Âu (EC) ở Brussels, Bỉ. Ảnh: THX/TTXVN

Lần đầu tiên, EU đưa ra một khuôn khổ chính sách tổng thể nhằm phát triển cái gọi là “công nghệ stack châu Âu” (European Tech Stack) - một hệ sinh thái hoàn chỉnh từ chip bán dẫn, hạ tầng đám mây đến AI. Gói Chủ quyền công nghệ gồm hai dự luật và hai chiến lược lớn, trong đó đáng chú ý nhất là Chips Act 2.0 và Đạo luật Phát triển đám mây và AI (CADA).

Nếu Đạo luật Chip năm 2023 chủ yếu tập trung thu hút đầu tư xây dựng nhà máy sản xuất bán dẫn, thì phiên bản 2.0 chuyển trọng tâm sang kích thích nhu cầu sử dụng. Mục tiêu là kết nối các nhà sản xuất chip châu Âu với những lĩnh vực tăng trưởng nhanh nhất như trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây và các siêu trung tâm AI.

Giới hoạch định chính sách EU hiểu rằng cuộc cạnh tranh công nghệ trong thập niên tới sẽ xoay quanh AI. Khi nhu cầu xử lý dữ liệu và huấn luyện các mô hình AI ngày càng tăng, chip bán dẫn sẽ trở thành một trong những tài sản chiến lược quan trọng nhất. Theo nhiều dự báo, đến năm 2030, các linh kiện phục vụ AI có thể chiếm hơn 70% thị trường bán dẫn toàn cầu. Với EU, đây là thị trường không thể đứng ngoài nếu muốn duy trì năng lực cạnh tranh.

Tuy nhiên, trọng tâm thực sự của gói chính sách lần này là CADA - đạo luật được xem như nền tảng cho tham vọng chủ quyền số của EU. Mục tiêu của CADA là tăng gấp ba năng lực trung tâm dữ liệu của EU trong vòng 5-7 năm tới, đồng thời xây dựng một khuôn khổ thống nhất để đánh giá mức độ "chủ quyền đám mây" trên toàn khối.

Đây là lần đầu tiên EU đưa ra hệ thống đánh giá chung dựa trên các tiêu chí như quyền kiểm soát dịch vụ, chuỗi cung ứng, vị trí hạ tầng và an ninh mạng. Thay vì mỗi quốc gia áp dụng một bộ quy định riêng, các doanh nghiệp sẽ hoạt động trong một khuôn khổ thống nhất trên toàn thị trường EU.

Đằng sau những quy định kỹ thuật là nỗi lo ngày càng lớn về sự phụ thuộc vào các tập đoàn công nghệ Mỹ. Hiện Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure và Google Cloud đang kiểm soát khoảng 70% thị trường điện toán đám mây tại châu Âu. Phần lớn dữ liệu và hoạt động số của doanh nghiệp châu Âu vẫn đang vận hành trên hạ tầng của các công ty ngoài EU. Trong bối cảnh dữ liệu ngày càng được ví như "dầu mỏ mới" của nền kinh tế số, việc kiểm soát hạ tầng lưu trữ và xử lý dữ liệu được xem là vấn đề có ý nghĩa chiến lược không kém năng lượng hay quốc phòng.

Một trụ cột khác của gói chính sách là Chiến lược Phần mềm mã nguồn mở. Theo EC, châu Âu hiện có hơn 3 triệu cộng tác viên mã nguồn mở – lực lượng lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, các cơ quan công quyền và doanh nghiệp trong khu vực vẫn chi hàng trăm tỷ euro mỗi năm cho các phần mềm thương mại, phần lớn đến từ Mỹ.

Để thay đổi thực trạng này, EC đề xuất nguyên tắc "ưu tiên mã nguồn mở" trong mua sắm công, đồng thời yêu cầu các phần mềm được phát triển bằng ngân sách nhà nước phải được cung cấp để cộng đồng có thể tái sử dụng và phát triển tiếp.

Sản phẩm robot tích hợp AI giao lưu với khách tham quan tại Triển lãm về Trí tuệ nhân tạo, với tên gọi “Adopt AI” (Ứng dụng AI) tại Pháp. Ảnh: Ngọc Hiệp/TTXVN

Song song với đó là Lộ trình số hóa AI trong lĩnh vực năng lượng. Đây được xem là nỗ lực giải quyết đồng thời hai bài toán: nhu cầu điện ngày càng tăng từ các trung tâm dữ liệu và áp lực giá năng lượng đang đè nặng lên người dân cũng như doanh nghiệp.

Theo kế hoạch, các trung tâm dữ liệu mới sẽ được tích hợp sâu hơn vào hệ thống năng lượng bền vững, trong khi công nghệ AI và đồng hồ thông minh sẽ hỗ trợ tối ưu hóa việc sử dụng điện.

Điều đáng chú ý là Gói Chủ quyền công nghệ không đưa ra bất kỳ điều khoản nào yêu cầu "mua hàng châu Âu" hay loại trừ trực tiếp các nhà cung cấp ngoài EU. Theo Phó Chủ tịch điều hành EC Henna Virkkunen, chủ quyền công nghệ không đồng nghĩa với cô lập. EU vẫn muốn duy trì một thị trường mở và tiếp tục hợp tác với các đối tác cùng chí hướng.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng dù không nói thẳng, toàn bộ cấu trúc chính sách mới đều hướng tới việc tạo lợi thế cho các doanh nghiệp công nghệ châu Âu trong dài hạn.

Cách tiếp cận này cũng phản ánh thế khó của Brussels. Từ nhiều tháng qua, phía Mỹ đã liên tục bày tỏ lo ngại rằng các quy định mới có thể gây bất lợi cho các tập đoàn công nghệ Mỹ. Trong khi đó, nhiều nghị sĩ châu Âu lại cho rằng EC vẫn chưa đủ quyết liệt để giảm phụ thuộc công nghệ bên ngoài.
Khoảng cách từ chính sách tới thực tiễn

Dù được đánh giá là bước ngoặt quan trọng, giới chuyên gia cho rằng con đường hiện thực hóa tham vọng chủ quyền công nghệ của châu Âu sẽ không dễ dàng.

Trong ngắn hạn, các doanh nghiệp khó có thể nhanh chóng rời bỏ các nền tảng như AWS, Azure hay Google Cloud do chi phí chuyển đổi rất lớn và chưa có nhiều giải pháp thay thế tương đương.

Tiến sĩ Monique Calisti, Giám đốc điều hành Martel Innovate, nhận định đây là một chiến lược có tầm nhìn dài hạn nhưng sẽ kéo theo không ít va chạm pháp lý và căng thẳng chiến lược.

Trong khi đó, bà Sandra Parthie, Chủ tịch Nhóm Người sử dụng lao động tại Ủy ban Kinh tế - Xã hội châu Âu, cho rằng khoảng cách giữa tham vọng chính trị và thực tế thị trường vẫn còn khá lớn. Theo bà, để thành công, EU không chỉ cần những mục tiêu đầy tham vọng mà còn phải cải thiện môi trường đầu tư, tính nhất quán pháp lý và khả năng mở rộng quy mô của doanh nghiệp công nghệ trong toàn khối.

Hiện Chips Act 2.0 và CADA vẫn phải trải qua quá trình đàm phán giữa Nghị viện châu Âu và Hội đồng EU trước khi chính thức có hiệu lực, một tiến trình có thể kéo dài nhiều năm. Tuy vậy, việc Brussels quyết định hành động cho thấy một sự thay đổi quan trọng trong tư duy chiến lược của châu Âu. Nếu trước đây công nghệ chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ kinh tế, thì nay đã trở thành một phần của bài toán chủ quyền.

Tham vọng đã được đặt lên bàn. Nhưng để biến các văn bản pháp lý thành những con chip, những trung tâm dữ liệu và những nền tảng AI mang dấu ấn EU vẫn là một chặng đường dài, đòi hỏi nguồn lực, quyết tâm chính trị và sự đồng thuận của toàn bộ 27 quốc gia thành viên.

Hương Giang - Lan Anh (PV TTXVN tại Brussels)