Góc nhìn văn hóa: Chiến dịch tìm kiếm danh tính liệt sĩ - Mệnh lệnh thiêng liêng từ trái tim

Có những người vợ, người em, người con dành cả cuộc đời đi tìm một phần ký ức của gia đình. Và đến hôm nay, khi cả nước vẫn còn trên 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt, hơn 300.000 ngôi mộ liệt sĩ chưa xác định được đầy đủ thông tin, hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ không chỉ là một nhiệm vụ chính trị mà còn là một mệnh lệnh từ trái tim, một bổn phận văn hóa và đạo lý của dân tộc.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà chủ trì hội nghị sơ kết thực hiện nhiệm vụ 6 tháng đầu năm và triển khai 6 tháng cuối năm 2026. Ảnh: VGP.

Tại Hội nghị sơ kết công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ 6 tháng đầu năm 2026 tổ chức sáng 25/6, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đã nhấn mạnh một thực tế đầy trăn trở: Công việc thiêng liêng này đang là cuộc “chạy đua với thời gian”. Đó không chỉ là thời gian của công nghệ, của dữ liệu hay của các chiến dịch quy tập, mà còn là thời gian của những thân nhân liệt sĩ ngày càng tuổi cao sức yếu, là thời gian của ký ức lịch sử đang dần phai nhạt theo năm tháng.

Tìm lại tên cho những người đã ngã xuống – Hành trình hoàn thiện đạo lý dân tộc

Trong văn hóa Việt Nam, người đã khuất luôn có vị trí đặc biệt thiêng liêng. Người Việt quan niệm “sống gửi thác về”, coi việc xác định nơi an nghỉ, danh tính và nguồn cội của người đã mất là một phần quan trọng của đạo hiếu và đạo nghĩa. Bởi vậy, đối với các liệt sĩ – những người đã hiến dâng tuổi xuân, xương máu cho độc lập, tự do của Tổ quốc – việc tìm lại danh tính không đơn thuần là một thủ tục hành chính hay một hoạt động chuyên môn, mà là hành trình trả lại tên tuổi, trả lại quê hương và trả lại sự trọn vẹn cho lịch sử.

Những con số được công bố tại hội nghị cho thấy nỗ lực rất lớn của các lực lượng chức năng. Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, 1.255 hài cốt liệt sĩ đã được tìm kiếm, quy tập, trong đó có hàng trăm hài cốt được đưa về từ Lào và Campuchia. Hơn 15.400 ngôi mộ liệt sĩ đã được lấy mẫu phục vụ giám định ADN; hơn 93.000 mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ được thu thập và lưu trữ; trên 53.000 mẫu đã được phân tích và đồng bộ vào cơ sở dữ liệu.

Đằng sau những con số ấy là biết bao chuyến đi xuyên rừng sâu, núi cao; là công sức của các đội quy tập ngày đêm tìm kiếm trên những chiến trường xưa; là sự vào cuộc của các nhà khoa học, chuyên gia pháp y, cán bộ công an, quân đội và chính quyền địa phương. Đó là sự kết hợp giữa trách nhiệm chính trị, tình cảm nhân văn và thành tựu khoa học công nghệ hiện đại.

Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ ADN đang mở ra những cơ hội mới cho công tác xác định danh tính liệt sĩ. Trong nhiều trường hợp, các hồ sơ chiến tranh không còn đầy đủ, nhân chứng ngày càng ít, địa hình thay đổi theo thời gian khiến việc xác minh gặp vô vàn khó khăn. ADN trở thành “chìa khóa” để giải mã những bí ẩn còn bỏ ngỏ suốt nhiều thập niên.

Những khoảnh khắc thân nhân liệt sĩ nhận kết quả giám định ADN và biết được danh tính người thân sau hàng chục năm chờ đợi luôn tạo nên những xúc cảm đặc biệt. Đó không chỉ là niềm vui đoàn tụ muộn màng, mà còn là sự khép lại một hành trình đau đáu của nhiều thế hệ trong gia đình. Mỗi danh tính được xác định là một khoảng trống lịch sử được lấp đầy, một câu chuyện được hoàn chỉnh và một món nợ tinh thần được trả lại cho những người đã hy sinh.

Ở góc độ văn hóa, đây còn là hành trình gìn giữ ký ức dân tộc. Bởi một dân tộc biết tri ân quá khứ là một dân tộc biết trân trọng hiện tại và có trách nhiệm với tương lai. Tìm lại tên cho các liệt sĩ chính là giữ gìn những giá trị cốt lõi của bản sắc văn hóa Việt Nam: Lòng biết ơn, nghĩa tình và sự thủy chung với những người đã cống hiến cho đất nước.

Cuộc chạy đua với thời gian để không bỏ lỡ những cơ hội cuối cùng

Điều khiến công tác tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ trở nên cấp bách hơn bao giờ hết chính là yếu tố thời gian.

Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, nhiều nhân chứng trực tiếp đã qua đời hoặc không còn đủ sức khỏe để cung cấp thông tin. Những người thân thuộc thế hệ cha mẹ, anh chị em ruột của các liệt sĩ cũng đang ngày càng lớn tuổi. Mỗi ngày trôi qua đồng nghĩa với việc một phần ký ức có thể mất đi vĩnh viễn.

Bởi vậy, lời nhấn mạnh của Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà rằng đây là cuộc “chạy đua với thời gian” mang ý nghĩa rất sâu sắc. Đó là cuộc chạy đua để thu nhận mẫu ADN của thân nhân khi còn có thể; chạy đua để hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia; chạy đua để kết nối thông tin từ các nguồn tư liệu, nhân chứng và cộng đồng xã hội; chạy đua để không bỏ lỡ những cơ hội cuối cùng giúp đưa các liệt sĩ trở về với tên tuổi thật của mình.

Điều đáng ghi nhận là công tác này đang được triển khai ngày càng bài bản và đồng bộ. Từ Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Nội vụ đến Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng các địa phương đều tham gia vào một hệ sinh thái dữ liệu thống nhất. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu theo hướng “đúng, đủ, sạch, sống” cho thấy tư duy quản trị hiện đại đang được áp dụng vào một lĩnh vực mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc.

Song, để đạt được mục tiêu đề ra, chỉ nỗ lực của các cơ quan chức năng là chưa đủ. Đây phải là sự chung tay của toàn xã hội. Mỗi thông tin do người dân cung cấp, mỗi tư liệu được lưu giữ trong gia đình, mỗi lời kể của nhân chứng đều có thể trở thành manh mối quý giá. Việc hơn 1.100 cuộc gọi tìm kiếm hài cốt liệt sĩ được gửi đến tổng đài hỗ trợ trong thời gian qua cho thấy tinh thần trách nhiệm và sự quan tâm của cộng đồng đối với công việc đặc biệt này.

Quan trọng hơn, hành trình tìm kiếm danh tính liệt sĩ còn mang giá trị giáo dục sâu sắc đối với thế hệ trẻ. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, việc tri ân những người đã ngã xuống không chỉ là nhìn về quá khứ mà còn là cách bồi đắp lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm công dân và khát vọng cống hiến cho tương lai.

Mỗi ngôi mộ được xác định tên tuổi là một bài học sống động về lịch sử. Mỗi liệt sĩ được trở về với gia đình là một minh chứng rằng dân tộc Việt Nam không bao giờ quên những người đã hy sinh vì Tổ quốc. Đó chính là sức mạnh tinh thần làm nên sự trường tồn của dân tộc qua các thời kỳ.

Hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ vào năm 2027, Chiến dịch “500 ngày đêm” đang bước vào giai đoạn quyết định. Khối lượng công việc phía trước vẫn còn rất lớn, nhưng cũng chính từ đó càng thấy rõ ý nghĩa thiêng liêng của nhiệm vụ này.

Tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ không chỉ là tìm lại hài cốt hay một cái tên. Đó là hành trình hoàn thiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, là sự tri ân sâu sắc đối với những người đã hiến dâng trọn tuổi xuân cho đất nước, là cách để lịch sử được kể lại bằng sự thật đầy đủ nhất. Và hơn hết, đó là lời khẳng định rằng dù thời gian có trôi qua bao lâu, dân tộc Việt Nam vẫn luôn gìn giữ và trân trọng từng sự hy sinh đã làm nên hòa bình, độc lập hôm nay.

V.X.B

Vũ Xuân Bân