Gỡ rào cản thể chế để thúc đẩy đổi mới sáng tạo

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 2025 có hiệu lực từ 01/10/2025, đã mở ra hướng đi thực chất, mang tính bền vững cho hoạt động phát triển khoa học, công nghệ tại Việt Nam.

Theo đó, lần đầu tiên, đổi mới sáng tạo được đưa vào Luật và được đặt ngang hàng với khoa học công nghệ (KHCN), thể hiện sự thay đổi căn bản trong tư duy phát triển.

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 2025 có hiệu lực từ 01/10/2025, đã mở ra hướng đi thực chất, mang tính bền vững cho hoạt động phát triển khoa học, công nghệ tại Việt Nam.

Luật cũng bổ sung nhiều cơ chế hỗ trợ hoạt động đổi mới sáng tạo, đặc biệt trong doanh nghiệp, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của các tổ chức trung gian như doanh nghiệp môi giới công nghệ, trung tâm hỗ trợ đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo và quỹ đầu tư mạo hiểm.

Điều đáng nói, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo 2025 đã “nhìn trúng” những điểm nghẽn và tháo gỡ những rào cản đã tồn tại nhiều năm.

Điểm nghẽn trong quản lý

Một trong những ví dụ rõ nét về sự đổi mới trong tư duy quản lý chính là chính sách hậu kiểm. Chia sẻ với PV Báo Điện tử VTC News, GS.TSKH Vũ Minh Giang - Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo (ĐHQGHN), Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, cho biết trước đây Việt Nam quá chú trọng vào khâu tiền kiểm.

“Một đề tài khoa học phải trải qua rất nhiều tầng nấc thẩm định, xem xét, kiểm tra. Trong khi đó, phần lớn cơ quan kiểm tra lại không có chuyên môn về lĩnh vực nghiên cứu mà chủ yếu kiểm tra các thủ tục tài chính, hóa đơn, chứng từ. Cuối cùng, mọi hồ sơ đều đầy đủ nhưng sản phẩm nghiên cứu lại không đạt như kỳ vọng”, GS.TSKH Vũ Minh Giang nhấn mạnh.

Góp ý cho việc tháo gỡ rào cản, GS.TSKH Vũ Minh Giang chỉ ra, điều quan trọng là xác định rõ mục tiêu của nhiệm vụ, yêu cầu về sản phẩm, đồng thời giao đầy đủ các điều kiện về tài chính và nhân lực để thực hiện.

Khi kết thúc, chỉ cần nghiệm thu kết quả đầu ra, thay vì kiểm đếm từng khâu trong suốt quá trình triển khai. Bởi theo ông Vũ Minh Giang, nếu kiểm soát chặt từng bước nhưng sản phẩm cuối cùng vẫn không đạt yêu cầu thì cũng không ai thực sự chịu trách nhiệm.

Vì vậy, cần có sự thay đổi căn bản trong toàn bộ quy trình hình thành và triển khai nhiệm vụ KHCN cho đến khi tạo ra sản phẩm, đặc biệt là thay đổi cơ chế tài chính.

“Anh em làm khoa học vẫn thường nói vui rằng cơ chế trước đây dường như luôn đặt nặng việc phòng ngừa nhà khoa học gian lận hay sử dụng kinh phí không đúng. Trong khi đó, cần có những cơ chế phù hợp để xử lý các trường hợp vi phạm, còn kinh phí nên được giao khoán theo sản phẩm đầu ra.”, GS.TSKH Vũ Minh Giang chia sẻ.

Chuyển từ kiểm soát sang kiến tạo

Ông Bùi Hoàng Phương - Thứ trưởng Bộ KH&CN cho biết, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 dành riêng một chương về tài chính và đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Luật và các văn bản hướng dẫn đã tạo hành lang pháp lý thông thoáng hơn, trao quyền cho nhà khoa học về sở hữu trí tuệ và quyền khai thác thương mại đối với kết quả hình thành từ các nhiệm vụ. Đồng thời thiết lập các chính sách đãi ngộ tài chính và phi tài chính hấp dẫn hơn nhằm thu hút, giữ chân và phát huy nhân tài.

Sản phẩm chip bán dẫn của Tập đoàn Viettel. (Ảnh: MH)

Theo cơ chế này, việc đánh giá không còn tập trung vào hóa đơn, chứng từ của từng khoản chi mà chủ yếu dựa trên sản phẩm, kết quả và mức độ hoàn thành mục tiêu.

“Đây là sự chuyển đổi từ “quản lý chi tiêu” sang “quản lý kết quả”, cho phép nhà khoa học chủ động hơn trong tổ chức thực hiện nghiên cứu”, Thứ trưởng Bộ KH&CN nhấn mạnh.

Luật cũng quy định cơ chế chấp nhận rủi ro có kiểm soát, phân biệt rủi ro khách quan của hoạt động nghiên cứu với hành vi vi phạm pháp luật. Nhà khoa học được bảo vệ khi đã tuân thủ đầy đủ quy trình, trung thực và đúng chuyên môn nhưng kết quả không đạt như kỳ vọng. Đây là nền tảng để chuyển từ tư duy “không được thất bại” sang “quản trị rủi ro để khuyến khích sáng tạo”.

Bên cạnh đó, việc quản lý hoạt động khoa học, công nghệ và Đổi mới sáng tạo trên nền tảng số và cắt giảm tối đa thủ tục hành chính sẽ giúp các nhà khoa học dành nhiều thời gian hơn cho nghiên cứu.

Có thể thấy, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 không chỉ tháo gỡ các rào cản về cơ chế, tài chính mà còn tạo ra sự chuyển đổi căn bản từ tư duy quản lý thủ tục sang quản lý kết quả và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu. Nếu được triển khai hiệu quả, những đổi mới này sẽ tạo động lực mạnh mẽ để đội ngũ nhà khoa học yên tâm sáng tạo, góp phần đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển đất nước.

Minh Hoàn