Gỡ nút thắt 'dạy học liên kết'

Trong kỷ nguyên số, giáo dục toàn cầu và giáo dục Việt Nam đang chuyển dịch thần tốc: từ dạy học nhồi nhét kiến thức sang dạy học phát triển năng lực học sinh. Nhờ đó, những hoạt động giáo dục tiên tiến như giáo dục STEM, năng lực số, trí tuệ nhân tạo (AI) hay kỹ năng sống... giờ đây không còn xa lạ với trường học Việt Nam.

Dạy học tích hợp tạo sự công bằng trong giáo dục

Thời gian qua, đáp ứng nhu cầu học tập đa dạng, mới mẻ trên của học sinh, nhiều cơ sở giáo dục đã đẩy mạnh công tác xã hội hóa thông qua các chương trình "dạy học liên kết". Các đơn vị này đã đóng góp vai trò quan trọng trong việc đưa các công nghệ mới, giáo trình quốc tế và phương pháp giảng dạy hiện đại vào nhà trường khi nguồn lực một số cơ sở giáo dục còn hạn chế nhất định.

Nhờ các đơn vị liên kết, diện mạo của các tiết học STEM, AI, kỹ năng sống, ngoại ngữ, tin học... đã có những chuyển biến tích cực, giúp học sinh tiếp cận nhanh hơn với giáo dục của các nước tiên tiến.

Cô và trò lớp 6 Trường THCS Lý Phong (TP HCM) với tiết học chủ đề “Chế tạo xe ròng rọc” (Ảnh do giáo viên cung cấp)

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai đã phát sinh một vài vấn đề cần tháo gỡ, như phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm về việc xem lại hoạt động dạy học liên kết trong nhà trường phải dựa trên tinh thần tự nguyện, không được biến tướng thành hình thức "ép buộc", gây gánh nặng tài chính cho phụ huynh và gây hiện tượng quá tải với học sinh.

Câu hỏi được đặt ra là: Làm thế nào để học sinh vẫn được thụ hưởng những giá trị tinh hoa của giáo dục tiên tiến, hiện đại (STEM, AI, kỹ năng sống, tăng cường ngoại ngữ - tin học…) một cách công bằng, hiệu quả mà không làm tăng gánh nặng tài chính cho gia đình cũng như sự quá tải với học sinh? Câu trả lời nằm chính ở "Dạy học tích hợp" - một phương thức đã được Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) chỉ đạo và các Sở GD-ĐT cũng đã triển khai rốt ráo đến từng cơ sở.

Dạy học tích hợp không phải là một khái niệm mới nhưng trong bối cảnh đổi mới Chương trình Giáo dục phổ thông (GDPT) 2018, với việc các cơ sở giáo dục vừa thực hiện chương trình giáo dục quốc gia vừa thực hiện chương trình nhà trường, nó đã trở thành phương thức "xương sống".

Học sinh Trường Tiểu học Số 1 An Đông, Thành phố Huế với bài học STEM

Khác với dạy học liên kết (thường là một chương trình độc lập, do giáo viên bên ngoài nhà trường giảng dạy với giáo trình riêng, lịch dạy riêng và có thu phí), dạy học tích hợp vận hành dựa trên 4 nguyên tắc:

- Giáo viên của trường là chủ thể: Chính thầy cô bộ môn - những người được đào tạo bài bản từ trường sư phạm, hiểu rõ tâm sinh lý học sinh mình nhất - sẽ là người thiết kế và tổ chức bài học tích hợp, một nội dung mà thầy cô đã được các sở GD-ĐT tổ chức tập huấn rất kỹ lưỡng nhiều năm học gần đây.

- Mọi học sinh đều được học: Vì các hoạt động giáo dục trên đều được tích hợp với tiết học chính khóa, nên mọi học sinh đều được tham gia học, được kiểm tra, đánh giá một cách công bằng.

- Hạn chế phát sinh thời gian: Vì các nội dung như kỹ năng sống, STEM hay năng lực số... được "lồng ghép" trực tiếp vào các hoạt động dạy học, giáo dục hằng ngày ngay trong các tiết học chính khóa.

- Hạn chế thu thêm phí: Vì được thực hiện trong định mức tiết dạy của giáo viên và sử dụng cơ sở vật chất sẵn có của nhà trường, học sinh ít khi phải đóng thêm khoản tiền nào cho hoạt động dạy học tích hợp này.

Như vậy, dạy học tích hợp không chỉ giúp tối ưu hóa nguồn lực sẵn có mà còn giúp giảm gánh nặng tài chính cho gia đình, giảm tải về mặt nội dung và thời gian cho học sinh, bảo đảm rằng mọi tinh hoa của các chương trình giáo dục tiên tiến, hiện đại đều đến được với mọi học sinh một cách minh bạch, tự nhiên và đầy trách nhiệm.

Không để học sinh nào bị bỏ lại phía sau

Phát triển dạy học tích hợp trong nhà trường đem lại những giá trị to lớn về mặt xã hội:

- Phát triển toàn diện cho học sinh: Dạy học tích hợp giúp các em tiếp cận STEM, AI, kỹ năng sống... ngay trong giờ học chính khóa, từ đó giảm áp lực thời gian, có thêm thời gian để nghỉ ngơi, vui chơi và rèn luyện văn - thể - mỹ, góp phần phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực theo mục tiêu của Chương trình GDPT 2018.

- Bảo đảm tính công bằng xã hội: Mọi học sinh đều được thụ hưởng các phương thức giáo dục hiện đại như nhau, công bằng nhất trong mọi giờ học chính khóa.

- Khẳng định vị thế người thầy: Khi giáo viên tự mình đứng lớp dạy STEM hay kỹ năng sống, AI..., uy tín của họ trong mắt học sinh và phụ huynh được nâng cao. Điều này thúc đẩy phong trào tự học, tự nghiên cứu trong đội ngũ nhà giáo.

- Tối ưu hóa nguồn lực nhà trường: Thay vì chi trả một khoản tiền lớn hằng tháng cho các đơn vị liên kết, phụ huynh và nhà trường có thể phối hợp để dùng đồng tiền đó đầu tư vào cơ sở vật chất, trang thiết bị, có giá trị sử dụng lâu dài cho nhiều lứa học sinh, theo đúng quy định của địa phương.

Cần thẳng thắn thừa nhận lý do vì sao dạy học tích hợp với kỹ năng sống, STEM, AI, tăng cường ngoại ngữ - tin học… chưa phát triển như kỳ vọng của lãnh đạo ngành: Đó là vì cơ sở vật chất ở một số đơn vị giáo dục vẫn còn hạn chế, một bộ phận giáo viên còn lúng túng với phương pháp dạy học tích hợp, một số cơ sở giáo dục chưa triển khai dạy học tích hợp. Để thực hiện lộ trình dạy học tích hợp, cần có những giải pháp mang tính bền vững:

Nhà trường cần thiết kế các không gian thực hành trải nghiệm linh hoạt, nơi học sinh có thể dễ dàng tiếp cận các chương trình giáo dục trên mà không cần những thiết bị xa xỉ.

Song song đó, công tác tập huấn các hoạt động dạy học tích hợp trên cho giáo viên phải đi vào chiều sâu, giúp giáo viên có thể thiết kế giáo án, tổ chức dạy học tích hợp thành công. Liên kết với các trường bạn để xây dựng chương trình, kho học liệu…

Tập huấn chuyên đề "TÍCH HỢP AI VÀO BÀI HỌC STEM" cho thầy cô giáo dạy toán tại Trường THCS Trần Quốc Toản (TP HCM)

Khi thực hiện chỉ đạo của ngành là ưu tiên dạy học tích hợp các môn học trong giờ học chính khóa với các nội dung mới, chắc chắn một bộ phận giáo viên sẽ lo ngại về năng lực thiết kế và tổ chức các hoạt động tích hợp của mình; trong khi đó, không ít phụ huynh băn khoăn liệu việc không tham gia các chương trình "ngoài" có ảnh hưởng đến việc tiếp cận STEM, AI, kỹ năng sống hay năng lực số… của con em mình.

Tuy nhiên, chính những băn khoăn này cho thấy yêu cầu cấp thiết phải đầu tư đúng hướng cho dạy học tích hợp trong nhà trường.

Khi giáo viên được bồi dưỡng bài bản, có học liệu dùng chung và được hỗ trợ về chuyên môn, dạy học tích hợp không những không làm giảm chất lượng giáo dục mà còn giúp các năng lực hiện đại được hình thành một cách tự nhiên, thường xuyên và gắn chặt với chương trình chính khóa. Đồng thời, việc triển khai tích hợp trong khuôn khổ Chương trình GDPT 2018 giúp bảo đảm tính chuẩn hóa, minh bạch và công bằng.

TS Huỳnh Ngọc Thanh