Gỡ điểm nghẽn cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh

Đây là ý kiến của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) khi góp ý cho Dự thảo Đề án Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045 (Dự thảo).

Việc xây dựng Đề án Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045 để đáp ứng nhu cầu thực tiễn. Ảnh minh họa: S.T

VCCI cho biết, việc xây dựng Đề án được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá là bước đi đúng đắn, đáp ứng nhu cầu thực tiễn cấp bách của cộng đồng doanh nghiệp trong bối cảnh giá hàng hóa toàn cầu biến động mạnh; đồng thời nhìn nhận việc định hướng xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là cần thiết trong bối cảnh các giao dịch có giá trị lớn hiện vẫn chủ yếu được điều chỉnh ở cấp nghị định, tiềm ẩn rủi ro pháp lý đáng kể cho các giao dịch. Tuy nhiên, Dự thảo hiện vẫn còn nhiều khoảng trống về tính khả thi triển khai, đặc biệt ở các nội dung liên quan trực tiếp đến chi phí tuân thủ, khả năng tiếp cận thị trường và sự liên thông với các thiết chế tài chính hiện hữu.

Cụ thể, VCCI cho rằng mục tiêu thu hút 300 - 500 doanh nghiệp tham gia và đạt tỷ lệ sử dụng công cụ phái sinh 20 - 30% trong nhóm doanh nghiệp lớn vào năm 2030 là tham vọng, tuy nhiên cần cân nhắc đến tính khả thi của mục tiêu này.

Theo VCCI, hiện nay, tỷ lệ sử dụng công cụ phái sinh chuẩn hóa trong các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam nhìn chung còn thấp. Rào cản chính không nằm ở thiếu sản phẩm mà ở chi phí ký quỹ, chuẩn mực kế toán chưa rõ ràng, rủi ro tỷ giá khi giao dịch trên sàn quốc tế và đặc biệt là tâm lý e ngại sau các vụ thua lỗ lớn của một số doanh nghiệp nhà nước và tư nhân trong quá khứ.

VCCI đề nghị cơ quan soạn thảo bổ sung khảo sát thực địa với ít nhất 200 doanh nghiệp đại diện cho các ngành hàng chủ lực để xác định lại các chỉ tiêu trên cơ sở dữ liệu thực, đồng thời xây dựng các chỉ tiêu trung gian theo từng năm thay vì chỉ có chỉ tiêu cuối kỳ.

Về vai trò của ngân hàng thương mại trong cấu trúc thị trường mới, VCCI cho biết hiện nay khoảng 10 - 12 ngân hàng thương mại đang cung cấp dịch vụ phái sinh giá cả hàng hóa cho khách hàng, đóng vai trò là kênh tiếp cận chính của doanh nghiệp Việt Nam với thị trường quốc tế.

Dự thảo có đề cập đến nhóm chủ thể này nhưng chưa làm rõ quan hệ giữa kênh giao dịch qua ngân hàng với kênh giao dịch tập trung qua Sở giao dịch trong cấu trúc thị trường mới.

“Các tổ chức ngân hàng băn khoăn liệu các sản phẩm phái sinh giao dịch ngoài sàn (OTC) mà ngân hàng đang cung ứng có bắt buộc phải chuyển sang giao dịch qua Sở giao dịch hay không, có phải tuân thủ yêu cầu báo cáo và thanh toán bù trừ tập trung hay không và quan hệ với cơ quan giám sát chính (Ngân hàng Nhà nước hay cơ quan quản lý Sở giao dịch) sẽ được phân định ra sao. Đề nghị Đề án bổ sung một mục riêng làm rõ kiến trúc tổng thể này” - VCCI góp ý.

Liên quan đến cơ chế tham gia của doanh nghiệp nhà nước, VCCI đánh giá đây là điểm nghẽn lớn đã được Dự thảo Đề án nhận diện đúng nhưng giải pháp đưa ra còn rất chung chung.

Thực tế cho thấy các tập đoàn năng lượng, xăng dầu, điện lực và than có nhu cầu phòng vệ giá rất lớn nhưng bị ràng buộc bởi các quy định về quản lý vốn nhà nước, trách nhiệm bảo toàn vốn và đặc biệt là tâm lý e ngại bị quy kết thua lỗ do đầu cơ khi hoạt động phòng vệ giá phát sinh nghĩa vụ tài chính theo chiều bất lợi.

VCCI đề nghị Bộ Tài chính, với vai trò là cơ quan đại diện chủ sở hữu phần vốn nhà nước, cần ban hành hướng dẫn cụ thể, bao gồm các nội dung như tiêu chí phân biệt giao dịch phòng vệ với giao dịch đầu cơ, phương pháp đánh giá hiệu quả của chương trình phòng vệ trên cơ sở tổng thể chứ không tách rời từng hợp đồng, cơ chế miễn trừ trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu khi tuân thủ đầy đủ quy trình quản trị rủi ro và quy định về kiểm toán nội bộ chuyên biệt cho hoạt động phái sinh. Nếu không tháo gỡ được nút thắt này, nhu cầu lớn nhất của thị trường sẽ tiếp tục không được giải phóng.

Bên cạnh những nội dung trên, VCCI cũng góp ý cụ thể về một số nội dung khác như: chế độ thuế và kế toán đối với giao dịch phái sinh; chi phí ký quỹ và khả năng tiếp cận của doanh nghiệp nhỏ và vừa; sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài; phát triển nguồn nhân lực và năng lực thị trường; giải quyết tranh chấp và bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư…

Ngoài ra, VCCI cũng đề xuất một số nội dung bổ sung cụ thể vào Dự thảo Đề án.

Theo đó, cần bổ sung nguyên tắc thân thiện với doanh nghiệp, yêu cầu đánh giá chi phí tuân thủ trước khi ban hành chính sách; phát triển dịch vụ tư vấn phòng vệ giá chuyên nghiệp; tăng cường bảo mật thông tin giao dịch và thiết lập cơ chế tham vấn doanh nghiệp xuyên suốt quá trình xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh trong thời gian tới./.

TUẤN MINH