Gỡ điểm nghẽn chính sách để giữ chân nhân tài

Các vị khách mời tham gia thảo luận tại Hội thảo "Đào tạo, trọng dụng tài năng trong bối cảnh mới"

Vẫn còn tình trạng "chảy máu chất xám"

GS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD-ĐT), nhấn mạnh, để phát triển nhanh và bền vững, Việt Nam cần xây dựng một hệ thống chính sách đồng bộ nhằm phát hiện, bồi dưỡng, sử dụng và giữ chân nhân tài. Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng 2 con số, nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là đội ngũ nhân tài khoa học, giữ vai trò hạt nhân thúc đẩy phát triển.

Ông Thảo dẫn số liệu những năm gần đây cho thấy giáo dục đại học Việt Nam đã có bước chuyển tích cực, nhất là trong đào tạo các ngành STEM. Trong đó, quy mô tuyển sinh tăng từ hơn 177.000 sinh viên năm 2022 lên gần 200.000 vào năm 2024. Ở các lĩnh vực chiến lược như vi mạch bán dẫn, mạng lưới đào tạo cũng được mở rộng nhanh, với khoảng 150 cơ sở tham gia và hơn 18.400 sinh viên nhập học.

Tuy nhiên theo ông Thảo, thực tế cho thấy các chính sách phát triển nhân tài vẫn thiếu đồng bộ và chưa tạo được sức bật rõ rệt. Chương trình đào tạo tài năng còn hạn chế, việc phát hiện và bồi dưỡng nhân tài chưa mang tính hệ thống, liên tục. Mối liên kết giữa đào tạo, nghiên cứu và sử dụng còn lỏng lẻo, khiến nguồn lực trí tuệ chưa được khai thác hiệu quả.

GS Nguyễn Tiến Thảo phát biểu tại Hội thảo.

Bên cạnh đó, chính sách đãi ngộ, môi trường làm việc và cơ hội phát triển chưa đủ sức cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa nhân lực chất lượng cao. Tình trạng "chảy máu chất xám" vẫn diễn ra, trong khi nhu cầu về những nhà khoa học đầu ngành dẫn dắt các lĩnh vực công nghệ lõi, công nghệ mới nổi ngày càng cấp thiết.

"Trước thực trạng này, Hội thảo đặt ra yêu cầu xây dựng hệ thống phát hiện và nuôi dưỡng nhân tài từ sớm, theo hướng liên thông từ phổ thông đến sau đại học. Nhân tài cần được bồi dưỡng có chiến lược, thông qua các "luồng đào tạo tinh hoa" với cơ chế tuyển chọn đặc biệt và chương trình đào tạo cá thể hóa, gắn với nghiên cứu và các nhóm nghiên cứu mạnh.

Đồng thời, cần tạo môi trường sáng tạo thực sự cho sinh viên tài năng, gắn chặt đào tạo với sử dụng, thúc đẩy mô hình hợp tác "3 nhà" đó là Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp. Các chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài phải đủ sức cạnh tranh về thu nhập, điều kiện làm việc và cơ hội tiếp cận nguồn lực nghiên cứu", ông Thảo chia sẻ.

Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học cho rằng, việc hình thành chương trình quốc gia về phát triển nhân tài khoa học được xem là giải pháp then chốt, trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, dẫn dắt và thu hút chuyên gia quốc tế. Đầu tư cho nhân tài chính là đầu tư cho tương lai, hướng tới xây dựng một hệ thống giáo dục đại học không chỉ đào tạo người học giỏi mà còn nuôi dưỡng những cá nhân có khát vọng và năng lực dẫn dắt sự phát triển đất nước.

Đại học phải trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ

Tại Hội thảo, GS.TS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội), khẳng định nhân lực chất lượng cao chính là "chìa khóa" để Việt Nam tận dụng cơ hội và vượt qua thách thức trong tiến trình hội nhập quốc tế. Trong bối cảnh nền kinh tế đang chuyển dịch mạnh sang các lĩnh vực công nghệ cao như công nghệ thông tin, điện tử viễn thông, bán dẫn, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và công nghệ y sinh, nhu cầu về đội ngũ nhân lực trình độ cao ngày càng trở nên cấp thiết.

Theo ông, để đáp ứng yêu cầu phát triển, Việt Nam cần giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực chất lượng cao một cách căn cơ. Chương trình đào tạo kỹ sư, thạc sĩ tài năng trong các lĩnh vực STEM giai đoạn 2025-2035 được thiết kế nhằm phát hiện và bồi dưỡng những cá nhân có năng lực học thuật vượt trội, tư duy sáng tạo và tiềm năng trở thành chuyên gia, nhà nghiên cứu, nhà đổi mới công nghệ.

Tuy nhiên, ông Trình nhấn mạnh, sinh viên tài năng không chỉ được đánh giá qua điểm số hay bằng cấp, mà quan trọng hơn là khả năng tạo ra giá trị trong thực tiễn. Người tài cần được đặt trong môi trường có tính thách thức cao, được giao nhiệm vụ tiên phong để phát huy năng lực và vai trò dẫn dắt.

GS.TS Chử Đức Trình phát biểu

Trong bối cảnh đó, các trường đại học phải chuyển mình mạnh mẽ, không chỉ đảm bảo chất lượng đào tạo mà còn trở thành trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ. Việc tăng cường liên kết với doanh nghiệp và đối tác quốc tế được xem là yếu tố then chốt, giúp sinh viên tiếp cận công nghệ mới, nâng cao kỹ năng và sẵn sàng tham gia thị trường lao động toàn cầu.

"Để hiện thực hóa mục tiêu này, các cơ sở giáo dục cần đầu tư hiện đại hóa cơ sở vật chất, đổi mới chương trình đào tạo, phát triển đội ngũ giảng viên, đồng thời gắn kết chặt chẽ giữa học thuật và thực tiễn. Bên cạnh đó, cải cách cơ chế quản trị đại học sẽ tạo dư địa tự chủ, thúc đẩy sáng tạo trong khuôn khổ pháp luật.

Ở góc độ rộng hơn, việc xây dựng môi trường làm việc để phát huy tối đa năng lực người lao động cũng mang ý nghĩa quyết định. Doanh nghiệp cần kiến tạo văn hóa đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh, qua đó góp phần đưa các sản phẩm "Make in Vietnam" vươn ra thị trường toàn cầu", ông Trình nhấn mạnh.

Thách thức thiếu hụt nhân lực công nghệ

Cũng liên quan đến nội dung Hội thảo, TS Đặng Văn Huấn, Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học, cho biết, Đề án đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển công nghệ cao giai đoạn 2025-2035, định hướng đến 2045 được xây dựng nhằm giải quyết một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay đó là thiếu hụt nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực STEM.

Theo ông, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, nhân lực có trình độ và kỹ năng trong các ngành công nghệ then chốt đã trở thành lợi thế cạnh tranh cốt lõi của mỗi quốc gia. Tại Việt Nam, sự thiếu hụt đội ngũ này đang là rào cản lớn đối với việc thu hút đầu tư từ các tập đoàn công nghệ lớn, đồng thời làm chậm quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại.

TS Đặng Văn Huấn phát biểu

Vì vậy, việc chuẩn bị nguồn nhân lực STEM trình độ cao, đặc biệt là đội ngũ tài năng có khả năng tham gia sâu vào nghiên cứu và phát triển các công nghệ chiến lược, được xác định là nhiệm vụ trọng tâm. Đây không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu trước mắt của thị trường lao động, mà còn tạo nền tảng dài hạn để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, thúc đẩy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững.

Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030 và 2035 nâng tỷ lệ người học các ngành STEM lên 35% ở mỗi trình độ đào tạo, trong đó ít nhất 18% thuộc lĩnh vực công nghệ số và 2,5% thuộc khoa học cơ bản. Đồng thời, quy mô đào tạo trình độ cao cũng được mở rộng, với ít nhất 10% người học ở bậc kỹ sư, thạc sĩ và 1% ở bậc tiến sĩ; tỷ lệ nữ giới đạt tối thiểu 20%.

Đáng chú ý, mỗi năm dự kiến có khoảng 5.000 kỹ sư, thạc sĩ và 500 tiến sĩ tốt nghiệp từ các chương trình đào tạo tài năng trong lĩnh vực công nghệ chiến lược, trong đó ít nhất 20% chuyên sâu về trí tuệ nhân tạo. Mục tiêu cuối cùng là hình thành đội ngũ tinh hoa đủ năng lực làm chủ công nghệ lõi và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuấn Khang