Giữ ổn định chất lượng trong xuất khẩu đặc sản

Bài toán về tiêu chuẩn hóa và bản sắc

Xuất khẩu đặc sản đang trở thành mục tiêu của nhiều địa phương. Khi bước ra thị trường quốc tế, sản phẩm địa phương phải được đặt trong hệ quy chiếu của tiêu chuẩn và khả năng kiểm soát chất lượng. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, không ít sản phẩm đặc sản gặp khó khi tiếp cận thị trường xuất khẩu do thiếu sự đồng bộ về chất lượng, quy trình sản xuất chưa được chuẩn hóa, hồ sơ truy xuất nguồn gốc không đầy đủ hoặc không ổn định giữa các lô hàng.

Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, bà Đinh Phương, đại diện Công ty Cổ phần Dược liệu Bắc Hà cho rằng, vấn đề lớn nhất của nhiều đặc sản hiện nay là chưa thể đáp ứng các yêu cầu của thị trường xuất khẩu. “Khi xuất khẩu, ‘chất’ không thể chỉ được hiểu là hương vị hay cảm quan, mà phải được lượng hóa bằng quy trình, tiêu chuẩn và hồ sơ kỹ thuật”, bà Phương chỉ rõ.

Có thể thấy, sản phẩm đặc sản Việt Nam phần lớn xuất phát từ quy mô sản xuất nhỏ lẻ, gắn với kinh nghiệm cá nhân. Mô hình này phù hợp với thị trường trong nước nhưng lại bộc lộ hạn chế khi đi ra thế giới. Tuân thủ các quy chuẩn thị trường xuất khẩu vì vậy trở thành yêu cầu bắt buộc. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa cho rằng, tuân thủ các quy chuẩn của thị trường quốc tế vẫn cần giữ được đặc trưng vốn có của đặc sản. Đây là một bài toán khó với các hộ kinh doanh, hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa, bởi nhiều doanh nghiệp lo ngại, nếu áp dụng tiêu chuẩn một cách cứng nhắc, sản phẩm có thể đạt yêu cầu kỹ thuật nhưng lại mất đi giá trị khác biệt.

Từ chỗ coi đặc sản là sản phẩm mang tính địa phương, nhiều doanh nghiệp đã thay đổi tư duy, coi đó là hàng hóa xuất khẩu chiến lược, trọng tâm. Ảnh minh họa

Ở chiều ngược lại, nếu sản phẩm thiếu đầu tư cho kiểm soát chất lượng, đặc sản sẽ khó vượt qua các rào cản kỹ thuật, đặc biệt là ở những thị trường có yêu cầu cao về an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.

Theo bà Đinh Phương, cách tiếp cận phù hợp là tái cấu trúc phương thức sản xuất trên nền tảng giá trị sẵn có với việc áp dụng các công nghệ tiên tiến vào chuỗi sản xuất. “Chúng tôi không thay đổi bản chất của sản phẩm, nhưng thay đổi cách tổ chức sản xuất để mọi khâu đều có thể kiểm soát và chứng minh được”, bà Phương cho biết. Điều này cho thấy, các địa phương đang làm tốt việc giữ gìn và phát huy bản sắc truyền thống cho các sản phẩm đặc sản quê nhà.

Thay đổi tư duy trong xuất khẩu sản phẩm địa phương

Nếu ở cấp độ vùng nguyên liệu, bài toán giữ “chất” gắn với tổ chức sản xuất và tiêu chuẩn hóa, thì ở cấp độ doanh nghiệp, vấn đề lại nằm ở chiến lược thị trường và năng lực tuân thủ quy định xuất khẩu. Đặc sản chỉ thực sự đứng vững khi doanh nghiệp coi tiêu chuẩn quốc tế là nền tảng.

Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, ông Vũ Xuân Hưng, Giám đốc Kinh doanh Công ty TNHH Yến Sào Kon Tum cho rằng, xuất khẩu chính ngạch đòi hỏi tư duy làm ăn dài hạn. “Không thể chờ có đơn hàng rồi mới làm tiêu chuẩn. Ngay từ đầu, doanh nghiệp phải xác định sản xuất cho thị trường nào, theo tiêu chuẩn nào”, ông Hưng nhấn mạnh.

Kinh nghiệm từ quá trình đưa sản phẩm yến sào xuất khẩu chính ngạch sang thị trường Trung Quốc cho thấy, việc giữ “chất” không chỉ là vấn đề cảm quan, mà là sự nhất quán trong toàn bộ chuỗi giá trị. Từ quản lý nhà yến, thu hoạch, chế biến đến đóng gói và lưu thông, mỗi khâu đều có nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng cuối cùng của sản phẩm.

Theo ông Hưng, áp lực lớn nhất không nằm ở việc đáp ứng một bộ tiêu chuẩn cụ thể, mà là duy trì sự ổn định khi mở rộng quy mô. Khi sản lượng tăng, nếu không có hệ thống kiểm soát đủ mạnh, chất lượng rất dễ bị suy giảm. “Xuất khẩu không cho phép sai số lớn. Chỉ cần một lô hàng không đạt, uy tín của cả thương hiệu có thể bị ảnh hưởng”, ông Hưng nói.

Điều này đặt ra yêu cầu về quản trị chất lượng ở cấp độ doanh nghiệp, thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm sản xuất. Đồng thời, doanh nghiệp cũng phải đóng vai trò dẫn dắt trong chuỗi liên kết với người sản xuất, bảo đảm rằng các tiêu chuẩn được áp dụng đồng đều, chứ không chỉ tập trung ở khâu cuối cùng.

Từ góc độ phát triển thị trường, giữ “chất” còn gắn với câu chuyện định vị sản phẩm. Ông Vũ Xuân Hưng cho rằng, đặc sản Việt Nam nếu chỉ cạnh tranh bằng giá sẽ rất khó bền vững. “Giá trị của đặc sản nằm ở nguồn gốc, điều kiện tự nhiên và cách làm. Nếu không làm rõ những yếu tố đó, sản phẩm sẽ rất dễ bị thay thế”, ông Hưng phân tích.

Hiện nay, từ chỗ coi đặc sản là sản phẩm mang tính địa phương, nhiều doanh nghiệp đã thay đổi tư duy, coi đó là một hàng hóa đặc thù trong chuỗi giá trị toàn cầu, có tiêu chuẩn, có chiến lược và có thương hiệu.

Vai trò của các mô hình liên kết như hợp tác xã và doanh nghiệp đầu tàu trở nên đặc biệt quan trọng. Nhiều nhà sản xuất nhận định, nếu thiếu sự liên kết, đặc sản rất dễ bị “vỡ trận” khi thị trường mở rộng, do không kiểm soát được chất lượng đầu vào. Ngược lại, khi các chủ thể trong chuỗi cùng tuân thủ một hệ thống tiêu chuẩn thống nhất, việc giữ “chất” sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh.

Xuất khẩu đặc sản là phép thử đối với năng lực tổ chức sản xuất và tư duy phát triển dài hạn. Giữ “chất” để bảo đảm rằng khi bước ra thị trường quốc tế, đặc sản Việt Nam vẫn giữ được giá trị cốt lõi, đồng thời đáp ứng được những yêu cầu ngày càng khắt khe của hội nhập.

Minh Trang