Giữ nhịp trống quê giữa vòng xoáy thị trường

Nghề trăm năm lặng lẽ giữ "hồn" văn hóa

Những ngày giữa tháng 5 , chúng tôi tìm về thôn Bắc Thai (xã Đồng Tiến, Hà Tĩnh), nơi nổi tiếng với nghề làm trống truyền thống. Trong không gian yên bình của làng quê, tiếng đục đẽo, tiếng căng da trống vẫn vang lên, nhưng không còn rộn ràng như trước. Giữa nhịp sống hiện đại, làng nghề trăm năm tuổi đang loay hoay tìm cách giữ nghề, giữ lấy "hồn cốt" cha ông.

Làng nghề làm trống Bắc Thai có từ hơn 100 năm trước.

Con đường dẫn vào thôn Bắc Thai không quá rộng, nhưng đủ để cảm nhận một không gian đậm chất làng quê. Trong những ngôi nhà đơn sơ, vẫn còn đó những người thợ cần mẫn bên từng khúc gỗ, tấm da, miệt mài tạo nên những chiếc trống mang âm thanh truyền thống, nhưng không còn nhộn nhịp như một thời. Điều dễ nhận ra nhất ở các xưởng trống hôm nay là phần lớn người còn bám nghề tuổi đều đã ngoài 50.

Theo các bậc cao niên, nghề làm trống nơi đây có từ hơn một thế kỷ trước. Trải qua nhiều thế hệ, người dân nơi đây vẫn giữ được những bí quyết riêng trong từng công đoạn sản xuất.

Ông Bùi Văn Lương (SN 1957), một nghệ nhân có hơn 40 năm gắn bó với nghề chia sẻ, làm trống không chỉ là nghề kiếm sống mà còn là cái nghiệp. Mỗi chiếc trống làm ra phải đảm bảo âm thanh chuẩn, vang mà không chát, trầm mà không đục. Muốn vậy, người thợ phải có kinh nghiệm, phải 'nghe' bằng cả tai và cả lòng.

Mặc dù tuổi đã cao nhưng ông Bùi Văn Lương vẫn giữ nghề làm trống của cha ông truyền lại.

Để làm nên một chiếc trống hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ. Từ việc chọn gỗ mít, gỗ xoan để làm tang trống, đến xử lý da trâu, da bò sao cho đạt độ bền và âm thanh tốt nhất. Từng chiếc đinh, từng vòng dây đều được tính toán cẩn thận. Không chỉ đơn thuần là một sản phẩm thủ công, trống Bắc Thai còn gắn liền với đời sống văn hóa tinh thần của người Việt.

Từ tiếng trống trường khai giảng, trống đình làng trong lễ hội, đến trống trong các nghi lễ truyền thống, tất cả đều mang dấu ấn của một nghề lâu đời.

Theo các nghệ nhân, nghề làm trống ở Bắc Thai đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Trước đây, cả làng có hàng chục hộ làm nghề, không khí sản xuất lúc nào cũng rộn ràng. Những dịp cận Tết hay mùa khai giảng, tiếng đục đẽo vang lên từ sáng đến tối. Trống làm ra đến đâu tiêu thụ hết đến đó.

Thế nhưng vài năm trở lại đây, thị trường ngày càng thu hẹp khiến nhiều hộ không còn trụ nổi. Các loại trống sản xuất công nghiệp với giá rẻ, mẫu mã đa dạng xuất hiện ngày càng nhiều, khiến sản phẩm thủ công khó cạnh tranh. Không ít gia đình đã đóng cửa xưởng, bỏ nghề sau nhiều năm gắn bó.

Hiện nay, số hộ còn duy trì nghề chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Trong những người còn làm nghề, phần lớn đều đã lớn tuổi. Người trẻ gần như vắng bóng trong các xưởng trống.

"Nghề này giờ chỉ còn người già làm là chính. Thanh niên trong làng hầu như không ai còn mặn mà nữa. Vợ chồng tôi có 3 người con trai nhưng đều chọn làm nghề khác vì thu nhập ổn định hơn", ông Lương thở dài.

Ông Bùi Văn Nhượng (SN 1975) cho biết, ngày trước trẻ con trong làng lớn lên là biết cầm búa, biết bịt trống giờ thì khác rồi, các cháu học xong là tìm việc nơi khác. Nghề này vất vả mà thu nhập bấp bênh nên khó giữ chân người trẻ.

Ông Bùi Văn Nhượng đang hoàn thiện một cái trống để bàn giao cho khách hàng.

Theo ông Nhượng, làng nghề không chỉ thiếu lao động kế cận, việc tìm nguyên liệu cũng trở nên khó khăn. Gỗ mít, loại gỗ chính để làm tang trống ngày càng khan hiếm, người thợ phải tìm mua từ nhiều nơi xa với chi phí cao. Trong khi đó, công làm ra một chiếc trống thủ công mất nhiều thời gian nhưng lợi nhuận không đáng kể.

Nỗi lo lớn nhất của những nghệ nhân nơi đây không chỉ là đầu ra cho sản phẩm, mà là nguy cơ thất truyền nghề khi lớp trẻ quay lưng. Những bí quyết chọn gỗ, xử lý da, căn chỉnh âm thanh vốn được truyền từ đời này sang đời khác giờ không còn nhiều người muốn học.

"Nghề làm trống phải có sự kiên nhẫn và đam mê. Không phải ai cũng theo được. Giờ người già còn làm được ngày nào thì giữ ngày đó thôi", ông Nhượng nói.

Tìm lối đi mới để không "tắt tiếng trống làng"

Hiện nay, số hộ còn gắn bó với nghề làm trống ở Bắc Thai chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Nhiều xưởng sản xuất đã đóng cửa, những người thợ lành nghề cũng dần chuyển sang công việc khác. Theo người dân, nguyên nhân lớn nhất là do thị trường tiêu thụ ngày càng thu hẹp.

Các sản phẩm trống công nghiệp với giá thành rẻ, mẫu mã đa dạng đang dần chiếm lĩnh thị trường, khiến trống thủ công khó cạnh tranh.

Ông Lương mong muốn có đầu ra ổn định để người dân yên tâm bám nghề.

Theo ông Lương, trước đây sản phẩm làm ra đến đâu bán hết đến đó. Giờ thì làm cầm chừng, có khi cả tháng mới bán được vài cái. Nghề làm trống giờ gặp rất nhiều khó khăn. Nghề này công phu mà thu nhập không ổn định nên con cháu cũng không muốn theo. Nhiều người trẻ lựa chọn đi làm tại các khu công nghiệp hoặc xuất khẩu lao động để có thu nhập ổn định hơn.

Không chỉ khó khăn về đầu ra, làng nghề còn đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động kế cận, nguyên vật liệu để làm ra sản phẩm cũng gặp khó khăn. Bởi theo các nghệ nhân trống được làm chủ yếu từ gỗ mít, những năm gần đây loại gỗ này cực khan hiếm, họ phải đi săn lùng từ những nơi xa.

"Chúng tôi không mong làm giàu từ nghề, chỉ mong có đầu ra ổn định để người dân yên tâm bám nghề. Nếu sản phẩm được quảng bá tốt hơn, có cơ hội đưa ra nước ngoài hay phục vụ du lịch, quà lưu niệm thì nghề làm trống sẽ có thêm hy vọng. Người già như chúng tôi còn giữ được ngày nào thì cố ngày đó, chỉ mong sau này vẫn có lớp trẻ tiếp tục để tiếng trống quê không bị mất đi", ông Lương chia sẻ.

Để làm trống, phải trải qua nhiều công đoạn. Tuy nhiên có ba bước quan trọng nhất: Làm da, chang và bưng trống.

Anh Nguyễn Văn Tuấn, một thanh niên trong làng, chia sẻ thẳng thắn: "Chúng tôi cũng muốn giữ nghề của cha ông, nhưng thực tế là thu nhập không đủ sống. Nếu không có đầu ra ổn định thì rất khó để gắn bó lâu dài".

Trước thực trạng đó, chính quyền địa phương cũng đang nỗ lực tìm hướng tháo gỡ. Lãnh đạo UBND xã Đồng Tiến cho biết, làng nghề trống là một trong những giá trị văn hóa đặc trưng của địa phương, hiện nay có khoảng 25 hộ dân theo nghề làm trống. Địa phương đang định hướng gắn phát triển làng nghề với du lịch trải nghiệm, qua đó tạo thêm nguồn thu và thu hút sự quan tâm của du khách. Đồng thời, khuyến khích các hộ sản xuất cải tiến mẫu mã, đa dạng hóa sản phẩm để phù hợp với thị trường.

Trong dòng chảy của thời gian, không phải làng nghề nào cũng có thể tồn tại nếu không thích nghi. Nhưng với Bắc Thai, việc giữ nghề không chỉ là câu chuyện kinh tế, mà còn là giữ lại một phần hồn quê. Bởi mỗi chiếc trống làm ra không chỉ để sử dụng, mà còn mang theo ký ức của bao thế hệ, mang theo tinh hoa của bàn tay người thợ và cả niềm tự hào của một làng nghề truyền thống.

Nguyễn Sơn