Giữ nghề không chỉ là lưu giữ ký ức

Anh Ngô Quý Đức tìm hiểu nghề làm tranh cùng nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh tại làng tranh dân gian Đông Hồ (Bắc Ninh)

Sau gần 20 năm gắn bó với làng nghề, Ngô Quý Đức chia sẻ:

Điều khiến tôi day dứt nhất là tốc độ biến mất của các tinh hoa thủ công truyền thống và bài toán sinh kế của người thợ. Trong những chuyến đi của mình, tôi đã chứng kiến không ít sự ngậm ngùi của người thợ khi bỏ nghề. Có lần tôi đến một làng làm trống bỏi ở Nam Định, khi ấy cả làng chỉ còn duy nhất một gia đình giữ nghề, nhưng vì không thể kiếm sống nổi, họ đã tuyệt vọng đến mức đem đốt toàn bộ khuôn mẫu truyền thống.

Đi nhiều, tôi càng nhận ra sự mai một của các làng nghề đang diễn ra âm thầm qua từng năm tháng. Có những làng nghề tôi quay lại sau vài năm thì người nghệ nhân năm nào đã không còn nữa. Đó cũng là lý do khiến tôi luôn cố gắng đi nhanh hơn, gặp nhiều người hơn và lưu giữ được nhiều tư liệu hơn trước khi quá muộn.

Trong số những làng nghề anh từng đồng hành bảo tồn, phục dựng, làng nghề nào để lại cho anh nhiều cảm xúc nhất?

Rất khó để chọn ra một câu chuyện duy nhất, nhưng những kỷ niệm mang lại cho tôi cảm giác ấm áp của tình làng nghĩa xóm, của sự trao truyền thế hệ luôn khiến tôi xúc động nhất.

Ví dụ như dịp đầu năm nay, tôi được về làng mây tre đan Phú Vinh, Hà Nội, ăn "Tết cùng" (hay còn gọi là Tết lại) với bà con. Nhìn chiếc lộc bình mây tre đan khổng lồ được đặt trang trọng trong đình làng, tôi cảm nhận rõ nét niềm tự hào di sản thấm đẫm trong từng nếp nhà.

Hay tại chính mảnh đất Cố đô này, tôi đã nhận được vô vàn tình cảm từ những người đi trước. Đó là cái nắm tay ấm áp của thầy Phan Tấn Tô, người đã kết nối tôi với gia đình cố nghệ nhân Dương Đình Vinh để tạo nên Không gian Văn hóa Ngự Hà Viên. Đó còn là những tâm tư, kỳ vọng của các bậc cao niên ở làng Chuồn gửi gắm qua hành trình hồi sinh dòng tranh liễn. Được trò chuyện, lắng nghe những bậc tiền bối trọn đời đau đáu với văn hóa Huế truyền lại ngọn lửa đam mê, tôi thấy hành trình của mình thật sự ý nghĩa và không bao giờ đơn độc.

Theo anh, các làng nghề truyền thống cần điều gì nhất để có thể tồn tại và phát triển hôm nay?

Các làng nghề cần một sự chuyển dịch từ "bảo tồn đóng băng" sang "phát triển hệ sinh thái văn hóa - kinh tế".

Sản phẩm làng nghề cần được thiết kế lại để có tính ứng dụng cao hơn, phù hợp với không gian sống đương đại. Đồng thời, làng nghề cũng cần trở thành không gian trải nghiệm văn hóa thay vì chỉ là nơi sản xuất.

Hãy nhìn cách làng Phú Vinh đổi mới chương trình "Tết cùng" năm nay. Từ quy mô gia đình, họ đã mở rộng thành hoạt động cộng đồng của cả làng, kết hợp trưng bày sản phẩm nội thất, chao đèn, tổ chức các hoạt động trải nghiệm và kết nối những người làm thiết kế, du lịch với nghệ nhân. Sự cởi mở đó chính là chìa khóa để làng nghề thu hút nguồn lực và tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.

Anh đang ấp ủ dự án nào cho hành trình sắp tới?

Sau khi phục dựng thành công dòng tranh Liễn làng Chuồn, mối quan tâm lớn nhất của tôi hiện nay là Huế.

Dự định lớn nhất của tôi là tiếp tục hoàn thiện bức tranh dân gian xứ Huế bằng việc tìm lại và phục dựng dòng tranh làng Tây Hồ, một mảnh ghép đã thất truyền gần 100 năm qua. Song song đó, tôi muốn phát triển Không gian Văn hóa Ngự Hà Viên, TP. Huế trở thành một điểm hẹn giao lưu, nơi tổ chức các workshop trải nghiệm in mộc bản, khảm sành sứ đặc trưng của Huế và là cầu nối để các nghệ nhân, các nhà thiết kế trẻ từ khắp ba miền Bắc - Trung - Nam hội tụ, cùng nhau sáng tạo trên nền di sản cha ông.

Tôi mong Ngự Hà Viên sẽ trở thành nơi để người dân và du khách có thể tiếp cận di sản bằng những trải nghiệm thực tế. Khi được trực tiếp chạm vào một tấm mộc bản, thử in một bức tranh hay nghe câu chuyện của những người làm nghề, mọi người sẽ cảm nhận rõ hơn giá trị của di sản và hiểu vì sao những giá trị ấy cần được gìn giữ.

Anh mong người trẻ hôm nay nhìn nhận các làng nghề truyền thống như thế nào?

Tôi mong các bạn trẻ đừng nhìn di sản thủ công truyền thống như những món đồ cũ kỹ nằm im lìm trong tủ kính bảo tàng. Hãy nhìn nó như một "kho báu" chất liệu vô tận cho sự sáng tạo.

Các bạn không nhất thiết phải về làng ngồi chẻ nan, đục gỗ cả ngày. Các bạn có thể đóng vai trò là những nhà thiết kế đương đại mang họa tiết cổ lên bao bì, thời trang; hoặc trở thành những người kể chuyện dùng nền tảng số để đưa sản phẩm làng nghề vươn ra thế giới. Tôi hy vọng người trẻ sẽ xem việc giữ gìn và phát huy văn hóa bản địa không chỉ là niềm tự hào về bản sắc, mà còn là lợi thế riêng để tạo nên những giá trị mới trong thời đại hôm nay.

Xin cảm ơn anh!

Bạch Châu (thực hiện)