'Giữ lửa' văn hóa dân gian qua trò chơi đầu xuân

Năm nay hơn 70 tuổi, cụ Nguyễn Thị Xuân, ở thôn Thượng Giang, xã Hòa Trạch, đã trên 40 năm tham gia các hội thi “nấu cơm thi, cơm cần” của xã Cảnh Dương cũ. Năm nay, tuy tuổi đã cao, nhưng cụ vẫn không bỏ lỡ hội thi “nấu cơm thi, cơm cần” do Hội Liên hiệp Phụ nữ (LHPN) xã phối hợp với Hội Nông dân xã Hòa Trạch tổ chức.

Theo truyền thống, hầu như năm nào, xã Cảnh Dương (cũ) cũng tổ chức hội thi độc đáo này vào những ngày xuân đầu năm mới, tạo nét văn hóa truyền thống đặc sắc cho làng biển gần 400 năm tuổi. Năm 2026, hội thi lần đầu tiên được tổ chức tại xã Hòa Trạch mới sau sáp nhập, mang lại không khí náo nức, tưng bừng hơn mọi năm.

Hấp dẫn hội thi “nấu cơm thi, cơm cần” tại xã Hòa Trạch - Ảnh: NVCC

Cụ Xuân chia sẻ, cái khó nhất với các đội thi chính là ở khâu kéo lửa, phải tìm được cây tre già, lâu đời, gọt đẽo để cho mau phát lửa, rồi phải khéo léo sử dụng các mồi bắt lửa để cọ lửa sao cho vừa nhanh, vừa bén... Việc này thường được giao cho các thành viên nam vốn là những nông dân nhiều kinh nghiệm.

Ngoài ra, còn phải phối hợp để giã gạo thật trắng, thật đẹp, sàng sảy nên hạt gạo ngon, rồi cùng nhịp nhàng giữ lửa để nấu được nồi cơm ngon, dẻo, thơm. Những năm trước, cụ Xuân đều nằm trong đội thi của thôn, thời gian gần đây, khi tuổi đã cao, cụ tham gia hướng dẫn cho các thành viên đội thi của thôn Thượng Giang nên công việc cũng bận rộn hơn hẳn. Nhờ nỗ lực của toàn đội, năm nay, thôn Thượng Giang xuất sắc đoạt giải nhất.

Theo Chủ tịch Hội LHPN xã Hòa Trạch Đặng Thị Bích Thảo, hội thi “nấu cơm thi, cơm cần” vừa được tổ chức vào mồng 4 Tết Bính Ngọ 2026 vừa qua nhằm tạo không khí vui tươi, phấn khởi, sôi nổi trong những ngày đầu xuân, xây dựng sân chơi văn hóa lành mạnh, bổ ích, góp phần nâng cao đời sống tinh thần cho cán bộ, hội viên phụ nữ, nông dân và các tầng lớp nhân dân trên địa bàn xã. Đồng thời, sự kiện còn tăng cường sự giao lưu, gắn kết, hiểu biết lẫn nhau giữa các thôn, các chi hội.

Ngoài ra, đây cũng là cơ hội để góp phần gìn giữ, tôn vinh và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, đặc biệt là những nét sinh hoạt văn hóa gắn liền với đời sống lao động, sản xuất của bà con nông thôn; qua đó, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ, khơi dậy ý thức trân trọng, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa quê hương trong đời sống hiện đại.

9 đội thi từ các thôn tham gia những phần thi: Kéo lửa (thể hiện kỹ năng, sự khéo léo và tinh thần phối hợp của các thành viên trong đội); vo gạo, nấu cơm (thực hiện các công đoạn vo gạo, nấu cơm theo hình thức truyền thống, bảo đảm đúng quy trình và yêu cầu kỹ thuật); trình bày sản phẩm và thuyết minh. Ban Giám khảo chấm điểm dựa trên các tiêu chí về chất lượng cơm chín, dẻo ngon, đạt yêu cầu về hương vị, kỹ thuật thao tác và sự phối hợp giữa các thành viên, đúng thời gian hoàn thành theo quy định, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, hình thức trình bày đẹp, gọn gàng và thuyết minh rõ ràng, ý nghĩa, phù hợp chủ đề.

“Hội thi không chỉ là một trò chơi đơn thuần mà còn thể hiện sự phối hợp nhịp nhàng giữa các thành viên trong mỗi đội thi, qua đó, đề cao tinh thần tương trợ, đồng lòng vượt qua thử thách,cũng như trong cuộc sống, khi chúng ta biết sẻ chia thì mọi khó khăn đều có thể vượt qua. Những năm tới đây, ban tổ chức sẽ nỗ lực mở rộng quy mô, thu hút nhiều hơn nữa các thôn trong toàn xã tham gia, góp phần tăng cường giao lưu, gắn kết, thắt chặt tình làng nghĩa xóm”, Chủ tịch Hội LHPN xã Hòa Trạch Đặng Thị Bích Thảo cho biết thêm.

Nét đẹp bộ môn thể thao truyền thống đẩy gậy ở xã Nam Cửa Việt - Ảnh: NVCC

Còn tại xã Nam Cửa Việt, ngày mồng 6 Tết Bính Ngọ vừa qua, hội thi cờ tướng và đẩy gậy cũng được tổ chức thành công, thu hút sự tham gia đông đảo của người dân địa phương. Đẩy gậy không chỉ là một trò chơi dân gian, mà đã thực sự trở thành một bộ môn thể thao truyền thống rất được yêu thích của bà con địa phương. Sau sáp nhập, xã nỗ lực tổ chức song hành 2 bộ môn này để bà con có thêm sân chơi vui xuân đón Tết, tăng cường gắn kết, giao lưu, nâng cao sức khỏe, thúc đẩy phong trào thể dục thể thao và góp phần bảo tồn, phát huy hiệu quả giá trị văn hóa truyền thống của địa phương.

Sau một ngày thi đấu sôi nổi, thu hút sự tham gia, cổ vũ nhiệt tình của đông đảo người dân, riêng về đẩy gậy, ban tổ chức đã trao huy chương cho nữ các hạng cân: Đến 45kg, 46-55kg, 56-65kg; nam các hạng cân: Đến 55kg, 56-65kg, 66-75kg.

Còn tại xã Minh Hóa, những ngày đầu xuân, hội cờ người cũng đã được tổ chức sôi nổi, hấp dẫn, thu hút đông đảo người dân tham gia. Và còn nhiều địa phương khác trên địa bàn tỉnh Quảng Trị dành sự quan tâm, chú trọng đối với việc tổ chức các trò chơi dân gian đầu xuân ngay sau sáp nhập, góp phần thắt chặt thêm tình đoàn kết, gắn bó giữa người dân.

Đúng như PGS.TS Nguyễn Văn Huy, nhà nghiên cứu dân tộc học từng chia sẻ: Có rất nhiều trò chơi cho đến nay chúng ta không còn biết được lịch sử của nó có từ bao giờ. Nhưng chắc chắn đã có từ rất lâu đời, hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm. Các trò chơi dân gian của chúng ta cũng mang một vẻ đẹp khác, khi nó không chỉ là cái gì đó thuần túy thuộc về một dân tộc. Các trò chơi dân gian còn là sự học hỏi, tiếp thu, giao lưu lẫn nhau giữa các tộc người, các vùng miền và các quốc gia. Trong vai trò ấy, có thể coi trò chơi dân gian là “đại sứ” kết nối các nền văn hóa.

Và Quảng Trị đang nỗ lực để bảo tồn và gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp đó, góp phần tạo nên một sức sống riêng cho không gian văn hóa những ngày đầu xuân.

Mai Nhân