'Thủ phủ' lồng chim Canh Hoạch bền bỉ giữ gìn nghề truyền thống

Nghề làm lồng chim trăm năm tuổi của làng Canh Hoạch

Giữa nhịp sống hiện đại đang chuyển động không ngừng, làng nghề truyền thống Canh Hoạch vẫn lặng lẽ tồn tại như một điểm neo của ký ức. Nơi đây, từng con ngõ nhỏ, từng mái nhà cũ vẫn vang lên những âm thanh quen thuộc của những thanh tre được chẻ, được mài giũa.

Những chiếc lồng chim thủ công của làng Canh Hoạch (làng Vác). Ảnh: Nhật Chi

Cách trung tâm Hà Nội khoảng 25km về phía Tây Nam, làng làm lồng chim nằm ở xã Dân Hòa, Hà Nội (xã Dân Hòa, huyện Thanh Oai cũ). Làng Vác là tên gọi theo tiếng Nôm xưa, nay được biết đến với tên chính thức là làng Canh Hoạch. Theo lời kể của người dân sinh sống tại đây, làng nghề xuất hiện cách đây khoảng 300 năm, trở thành nét đẹp, nét đặc trưng riêng của làng. Niềm tự hào ấy còn được gửi gắm qua hai câu thơ mộc mạc, không chỉ nhắc nhớ về một địa danh thân thuộc mà còn khẳng định danh tiếng của những sản phẩm thủ công mỹ nghệ từng vang xa khắp vùng Kinh kỳ:

“Ai về làng Vác nhắn nhờ,

Mua lồng Canh Hoạch, đồ thờ Võ Lăng”.

Vành tre (vành lồng) đã được uốn tròn - một trong những bộ phận quan trọng dùng để làm khung cho lồng chim thủ công. Ảnh: Nhật Chi

Bà Bùi Thị Thảo đang thực hiện công đoạn mài nhẵn. Ảnh: Nhật Chi

Trao đổi với phóng viên báo Công Thương, bà Bùi Thị Thảo, có hơn 30 năm gắn bó với nghề cho biết, để tạo ra một chiếc lồng hoàn chỉnh, có khoảng 7 bước chính, nhưng thực tế mỗi bước lại chia nhỏ ra nhiều công đoạn khác nhau. Từ khâu chọn nguyên liệu, xử lý trúc, uốn vành, dựng khung, vót nan đến đánh nhẵn, sơn bóng, vẽ họa tiết và hoàn thiện, tất cả đều đòi hỏi người thợ phải có đôi bàn tay tỉ mỉ, sự khéo léo và tính kiên trì cao.

Máy móc được người dân sử dụng trong qua trình sản xuất. Ảnh: Nhật Chi

Trên thực tế, mỗi gia đình thường sẽ chuyên một vài công đoạn nhất định. Ví dụ, có nhà chuyên uốn nan cho tròn đều, có nhà làm vành, có nhà làm khung. Sau đó các bộ phận được ghép lại với nhau, tạo thành sản phẩm hoàn chỉnh. Nhờ có máy móc công nghiệp hỗ trợ, nhiều công đoạn đã được tinh gọn, giúp các hộ rút ngắn thời gian sản xuất. Mỗi chiếc lồng chim cần từ 3-5 ngày để hoàn thành, có những chiếc đòi hỏi tay nghề cao hơn, phải mất 1 tuần đến nửa tháng.

Về giá bán, mỗi chiếc lồng chim thường được bán với mức từ 500.000 - 800.000 đồng. Đối với những sản phẩm đặt làm riêng, có yêu cầu cao hơn về kiểu dáng, chạm trổ và điêu khắc tinh xảo, giá có thể dao động trên 1.000.000 đồng, tùy mức độ cầu kỳ và thời gian hoàn thiện.

Nỗ lực duy trì và phát triển giá trị làng nghề

Trong làng, nhiều nghệ nhân vẫn kiên trì truyền nghề cho người thân trong gia đình. Việc “cha truyền con nối” này không chỉ thể hiện mong muốn lan tỏa tình yêu và niềm tự hào với nghề truyền thống, mà còn góp phần gìn giữ, bảo tồn những giá trị văn hóa đặc trưng của làng nghề qua nhiều thế hệ.

Không dừng lại ở việc giữ nghề, người dân làng nghề truyền thống Canh Hoạch cũng đã mạnh dạn đổi mới, cải tiến mẫu mã, sáng tạo thêm nhiều dáng lồng mới để phù hợp hơn với thị hiếu khách hàng trong nước và quốc tế. Thông qua tìm hiểu, thị trường chính của lồng chim Canh Hoạch chủ yếu là Hà Nội, Đà Nẵng, Nha Trang, Thành phố Hồ Chí Minh… một số ít được xuất khẩu sang các nước như: Singapore, Thái Lan, Malaysia, Australia… Trong đó, thị trường Singapore chiếm nhiều nhất.

Nhiều xưởng sản xuất cũng đã tận dụng các nền tảng mạng xã hội để quảng bá sản phẩm. Thông qua các bài viết giới thiệu và hình ảnh thực tế, sản phẩm truyền thống của làng được nhiều người biết đến, góp phần mở rộng đầu ra và tạo thêm cơ hội tiêu thụ cho các hộ làm nghề. Có những năm, trong tổng giá trị sản xuất của xã Dân Hòa, nghề lồng chim chiếm tỷ trọng trên 50%, trở thành ngành nghề mang lại nguồn giá trị sản xuất lớn cho kinh tế địa phương.

Tuy vậy, giữa dòng chảy hiện đại, đã có thời điểm người dân làng nghề tưởng chừng như không thể giữ được nghề nữa. Hàng trăm sản phẩm làm ra nhưng lại không tiêu thụ được, khiến nhiều hộ kinh doanh phải tạm dừng sản xuất, đi làm công việc khác để lo cho gia đình.

“Có thời điểm khó khăn, một số người dân phải đi làm thuê ở các tỉnh khác. Người lớn tuổi khó tìm việc, còn người trẻ chuyển sang làm công nhân trong nhà xưởng dù thu nhập cao hơn nhưng công việc vất vả, ảnh hưởng sức khỏe. Việc nghề truyền thống sa sút khiến thu nhập giảm mạnh, đời sống của nhiều gia đình rơi vào cảnh chật vật”, bà Thảo bộc bạch.

Bà Thảo cho biết, người dân làng nghề kỳ vọng sẽ vượt qua giai đoạn thách thức để từng bước khôi phục sản xuất và phát triển bền vững. Không chỉ mong thị trường sớm ổn định trở lại, các hộ làm nghề còn đặt hy vọng vào việc mở rộng thêm các kênh tiêu thụ, nâng cao chất lượng sản phẩm và tìm kiếm cơ hội hợp tác, xuất khẩu sang các thị trường quốc tế mới.

Làng Canh Hoạch nỗ lực gìn giữ truyền thống làm nghề trăm năm tuổi trước nhiều biến động của thị trường. Người dân kỳ vọng sớm phục hồi sản xuất, mở rộng thị trường tiêu thụ trong và ngoài nước.

Nhật Chi