Giữ hương nếp hạt cau xứ Mường

Từng đứng trước nguy cơ mai một

Chúng tôi về thôn Liên Sơn, xã Thạch Bình, nơi được coi là “thủ phủ” của giống lúa nếp hạt cau. Trong cái se lạnh của ngày xuân, góc sân nhà sàn của gia đình Bùi Thị Huế, những thúng gạo nếp mới xay còn phảng phất hương thơm dịu nhẹ. Vừa sàng sẩy gạo, bà Huệ vừa vui vẻ kể chuyện: "Đã thành truyền thống, cứ mỗi dịp đầu xuân là gia đình tôi lại chuẩn bị ít gạo nếp hạt cau gửi biếu anh em trong dòng họ ở xa. Quà quê thôi nhưng ai cũng thích vì gạo thơm, sạch, lại tự tay mình cấy hái nên mọi người quý lắm".

Xôi nếp hạt cau được chế biến thành nhiều màu sắc rực rỡ, bà con cất lên khúc xường tạ ơn đất trời và mùa màng no đủ.

Người dân thôn Liên Sơn không nhớ chính xác giống nếp hạt cau này có từ bao giờ, chỉ biết từ đời ông cha họ đã cấy giống lúa này trên những cánh đồng quanh thôn. Đây là thứ nếp mà khi chín vỏ hạt có màu nâu sẫm giống hạt cau nên người ta mới có tên gọi là nếp hạt cau. Thế nhưng khi xay xát, lớp vỏ trấu được bỏ đi thì hạt gạo bên trong lại béo tròn và có màu trắng đục.

Gia đình nào đồ xôi bằng thứ gạo nếp hạt cau thì hương thơm sẽ lan tỏa trong nhà, ngoài ngõ. Xôi dẻo đến mức để qua đêm đến sáng hôm sau vẫn như vừa mới thổi. Từ nếp hạt cau , người dân chế biến nhiều món ăn truyền thống như xôi ngũ sắc, bánh mật, bánh gai, chè lam... Những món ăn ấy gắn liền với lễ hội, ngày Tết và đời sống sinh hoạt của cộng đồng người Mường.

Giống lúa ngon ấy, nhưng ít ai biết được rằng, hơn chục năm về trước từng đứng trước nguy cơ mai một khi bị thoái hóa nghiêm trọng. Sâu bệnh nhiều, năng suất thấp khiến không ít hộ dân chuyển sang trồng các giống lúa khác.

Bà Nguyễn Thị Huế, Chủ tịch Hội Nông dân xã Thạch Bình, cho biết: "Giống này khá kén đất, chỉ thực sự thơm, ngon và có mùi vị đặc trưng khi gieo cấy trên những thửa ruộng gần nguồn nước của thôn Liên Sơn. Sự sinh trưởng và phát triển của cây lúa hoàn toàn phụ thuộc vào thiên nhiên. Trong khi trước đây, bà con áp dụng phương pháp canh tác lạc hậu, cấy nhiều dảnh , để mạ quá già và tự chọn lọc giống theo trực quan, cảm tính. Điều này dẫn tới lai tạp giống, cứ thế từ vụ này qua vụ khác, giống lúa dần đánh mất sự thuần chủng, màu sắc, kích cỡ hạt lúa không còn đồng đều".

Bà Huế nhấn mạnh thêm: “Có thời điểm, một sào lúa nhưng khi thu hoạch chỉ được vài chục kg. Có nhà còn phải đi mót từng bông về. Giống lúa quý đứng trước nguy cơ thoái hóa, thậm chí có thể bị thất truyền”.

Tuy vậy, vẫn có không ít “nỗi nhớ thương” dành cho những giống nếp hạt cau Thạch Bình. Đâu đó, vẫn có những gia đình vẫn âm thầm lưu giữ, duy trì sản xuất, mặc dù diện tích không nhiều, như để giữ một phần hồn cốt của quê hương.

"Đánh thức" giống nếp cổ

Dưới tác động khắc nghiệt của thiên nhiên và những cuộc “thay máu” trong cơ cấu cây trồng, không ít giống lúa cổ truyền quý báu đang dần thưa vắng trên những cánh đồng. Thế nhưng, khi cái ăn đã đủ đầy, con người lại khao khát tìm về hương vị thuần túy của cha ông. Sự trỗi dậy của nhu cầu tiêu dùng ấy chính là “vạch đích' mới, đòi hỏi các địa phương cần nhanh chóng đánh thức và khôi phục những”hạt ngọc" bản địa đang tiềm ẩn nguy cơ thất truyền.

Bà con quây quần thưởng thức xôi nếp hạt cau Mường Đủ thơm dẻo, hương vị quen thuộc của bản Mường.

Với mong muốn đưa sản phẩm gạo nếp hạt cau xứ Mường này đến gần hơn với người tiêu dùng nhằm phát triển kinh tế, nâng cao đời sống nhân dân. Xã Thạch Bình đã vận động người dân khôi phục và mở rộng diện tích trồng nếp hạt cau Mường Đủ, đồng thời giúp bà con đảm bảo đầu ra cho sản phẩm. Việc giám sát kỹ thuật chặt chẽ ở hầu hết các khâu từ gieo trồng đến chăm sóc theo tiêu chuẩn VietGAP nên lúa sạch sâu bệnh, đảm bảo chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm. Sản phẩm Gạo nếp hạt cau Mường Đủ được công nhận đạt chất lượng sản phẩm OCOP 3 sao năm 2024. Đây là hướng phát triển kinh tế gắn với bảo tồn giá trị bản địa. Tin rằng, tới đây sản phẩm Nếp hạt cau của Thạch Bình sẽ tiếp tục được mở rộng, đưa hương mùa nối mùa.

Hà Hồng