Giữ hồn di sản Khmer vùng Bảy Núi An Giang

Tiết mục văn nghệ của Câu lạc bộ Văn hóa dân gian trình diễn Dì kê xã Ô Lâm, tỉnh An Giang

Trải qua nhiều thế hệ, Dì kê không chỉ là món ăn tinh thần quen thuộc của đồng bào mà còn là kho tàng lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và nghệ thuật đặc sắc. Tuy nhiên, trước tác động của đời sống hiện đại, loại hình nghệ thuật này đang đứng trước nguy cơ mai một, đòi hỏi những giải pháp bảo tồn và phát huy hiệu quả, bền vững.

An Giang được biết đến là vùng đất hội tụ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của các dân tộc Kinh, Hoa, Khmer và Chăm. Trong bức tranh văn hóa đa sắc màu ấy, nghệ thuật sân khấu Dì kê được xem là một nét chấm phá riêng biệt của cộng đồng Khmer vùng Bảy Núi. Loại hình nghệ thuật này từng phát triển mạnh mẽ tại các phum, sóc ở Tri Tôn và Tịnh Biên, đặc biệt là xã Ô Lâm - nơi hiện còn lưu giữ đoàn nghệ thuật Dì kê duy nhất của tỉnh.

Theo các nhà nghiên cứu, Dì kê là loại hình sân khấu dân gian tổng hợp, kết hợp hài hòa giữa ca hát, múa, diễn xuất, đối thoại và âm nhạc truyền thống. Điểm đặc sắc của Dì kê nằm ở hệ thống hơn 40 điệu “lăm” cùng những động tác múa minh họa phong phú, góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng biệt cho từng vở diễn. Nội dung các tuồng tích thường đề cao những giá trị nhân văn như lòng hiếu thảo, sự thủy chung, tinh thần hướng thiện, phản ánh triết lý nhân sinh của đồng bào Khmer Nam Bộ.

Các đại biểu và thành viên Câu lạc bộ chụp hình tại buổi tổng kết hoạt động

Một trong những nét độc đáo làm nên linh hồn của sân khấu Dì kê là nhạc cụ trống Skor Yike. Không chỉ giữ nhịp cho dàn nhạc, tiếng trống còn đóng vai trò dẫn dắt câu chuyện, tạo nên không khí và cảm xúc cho từng phân đoạn sân khấu. Đối với nghệ nhân Khmer, trống Dì kê còn mang ý nghĩa thiêng liêng, gắn liền với đời sống tâm linh và văn hóa cộng đồng.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của các loại hình giải trí hiện đại, sân khấu Dì kê đang đối mặt với nhiều khó khăn. Lực lượng nghệ nhân ngày càng ít, nhiều diễn viên trẻ phải rời quê đi làm ăn xa, trong khi việc đào tạo lớp kế cận gặp không ít trở ngại do thời gian học tập kéo dài và điều kiện hoạt động còn hạn chế. Kinh phí dành cho tập luyện, mua sắm trang phục, đạo cụ và tổ chức biểu diễn còn thiếu thốn, khiến hoạt động của đoàn Dì kê chủ yếu dựa vào niềm đam mê và tâm huyết của các nghệ nhân.

Trước thực trạng đó, Bộ VHTTDL đã đưa “Nghệ thuật sân khấu Dì kê của người Khmer xã Ô Lâm, tỉnh An Giang” vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là cơ sở quan trọng để tỉnh An Giang xây dựng và triển khai Đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị nghệ thuật sân khấu Dì kê giai đoạn 2025-2030.

Đề án đặt mục tiêu nâng cao nhận thức của cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, về giá trị của di sản; tạo điều kiện để nghệ nhân và diễn viên tiếp tục thực hành, truyền dạy; xây dựng cơ chế hỗ trợ, đãi ngộ phù hợp; đồng thời quảng bá Dì kê rộng rãi thông qua các hoạt động văn hóa, giáo dục và du lịch. Việc đưa Dì kê vào trường học, mở rộng không gian biểu diễn, gắn kết với phát triển du lịch cộng đồng được kỳ vọng sẽ tạo sức sống mới cho loại hình nghệ thuật truyền thống này.

Thế hệ trẻ đồng bào dân tộc Khmer tích cực tham gia các hoạt động trong bảo tồn nghệ thuật truyền thống địa phương

Xã Ô Lâm đã thành lập và đưa vào hoạt động Câu lạc bộ Văn hóa dân gian trình diễn Dì kê của đồng bào dân tộc Khmer. Sự ra đời của Câu lạc bộ được xem là cần thiết trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Nếu trước đây các nhóm Dì kê hoạt động rời rạc, thiếu điều kiện gặp gỡ thường xuyên thì nay, Câu lạc bộ trở thành mái nhà chung, quy tụ các nghệ nhân, diễn viên không chuyên và những người trẻ yêu thích loại hình nghệ thuật truyền thống này.

Với 24 thành viên ban đầu, do nghệ nhân Neang Kunh Thia làm Chủ nhiệm, Câu lạc bộ nhanh chóng trở thành điểm tựa cho các hoạt động sinh hoạt chuyên môn, tập luyện, phục dựng trích đoạn cổ và xây dựng lực lượng kế thừa. Câu lạc bộ không chỉ dừng ở việc tổ chức biểu diễn mà còn chú trọng truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Trong các buổi sinh hoạt định kỳ, nghệ nhân trực tiếp hướng dẫn từng làn điệu, cách nhập vai, động tác múa, tiết tấu nhạc cụ và phong cách diễn đặc trưng của Dì kê. Chính quá trình “cầm tay chỉ việc” này đã giúp những tri thức vốn được truyền miệng trong cộng đồng có môi trường trao truyền bài bản hơn.

Câu lạc bộ không chỉ góp phần bảo tồn mà còn mở ra hướng gắn kết Dì kê với hoạt động du lịch cộng đồng, lễ hội văn hóa và quảng bá bản sắc vùng Bảy Núi đến du khách. Đây là hướng đi giàu tiềm năng, vừa giúp di sản có thêm không gian sống, vừa tạo động lực để nghệ nhân tiếp tục gắn bó lâu dài.

Bảo tồn nghệ thuật sân khấu Dì kê không chỉ là gìn giữ một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo mà còn là bảo vệ bản sắc văn hóa của cộng đồng Khmer vùng Bảy Núi. Với sự chung tay của các cấp, các ngành, nghệ nhân và cộng đồng địa phương, Dì kê sẽ tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân và trở thành sản phẩm văn hóa - du lịch đặc sắc của An Giang trong thời kỳ hội nhập và phát triển.

THẾ HẠNH