Giữ hồn cốt văn học dân gian

Đoàn công tác của Hội Văn học Nghệ thuật và Nhà báo tỉnh tìm hiểu thực tế về trang phục thực hành then cổ tại nhà Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Thọ, xã Tràng Định (tháng 12/2025)

Văn học dân gian Lạng Sơn rất phong phú, đa dạng về hình thức thể hiện, phản ánh chiều sâu lịch sử, văn hóa và tư duy nghệ thuật của cộng đồng các dân tộc thiểu số trên địa bàn. Nhìn tổng thể, hệ thống thể loại được cấu trúc thành nhiều nhóm lớn, trong đó, bao gồm văn xuôi tự sự, thơ ca tự sự, thơ ca trữ tình (nghi lễ và phi nghi lễ), câu nói vần vè, kịch dân gian...

Tiến sĩ Hoàng Văn Páo, Nguyên Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh cho biết: Không chỉ đa dạng về thể loại, văn học dân gian Lạng Sơn còn phản ánh sinh động lịch sử hình thành cộng đồng, đời sống lao động, tín ngưỡng, phong tục tập quán và tri thức bản địa của các dân tộc. Mỗi câu chuyện cổ, mỗi làn điệu dân ca hay lời hát giao duyên đều chứa đựng những giá trị nhân văn sâu sắc, góp phần bồi đắp bản sắc văn hóa và củng cố sự gắn kết cộng đồng.

Nổi bật, trong hệ thống các thể loại văn học dân gian của Lạng Sơn là hát Sli của người Nùng – loại hình dân ca độc đáo đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ và trở thành biểu tượng văn hóa đặc sắc của xứ Lạng. Sli trong tiếng Nùng nghĩa là “thơ”, hát Sli là hình thức hát giao duyên thể hiện qua các câu thơ, được biểu diễn dưới dạng đối đáp giữa các cặp nam nữ.

Ông Phùng Văn Muộn, Chủ tịch Hội Bảo tồn dân ca tỉnh cho biết: Thông thường Sli có 3 lối hát cơ bản là hát nói (đọc thơ); xướng Sli (ngâm thơ) và dằm Sli hoặc nhằm Sli (lên giọng hát). Sli không chỉ là hình thức hát giao duyên đặc sắc của người Nùng mà còn là phương tiện lưu giữ tiếng nói, phong tục, tri thức dân gian và những giá trị đạo đức truyền thống của cộng đồng. Năm 2019, hát Sli của người Nùng tỉnh Lạng Sơn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Không chỉ riêng hát Sli mà toàn bộ kho tàng văn học dân gian của các dân tộc trên địa bàn tỉnh đều cần được bảo tồn và phát huy bằng những giải pháp đồng bộ để các giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được lưu giữ và lan tỏa trong đời sống đương đại. Xuất phát từ yêu cầu đó, năm 2023, UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch số 84 về triển khai Đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị văn học dân gian của các dân tộc thiểu số đến năm 2030”. Trong đó, giai đoạn 2023 - 2026, mục tiêu của kế hoạch tập trung kiểm kê, sưu tầm, số hóa, bảo tồn các loại hình văn học dân gian có nguy cơ mai một; tổ chức 1 đến 2 hội thảo khoa học về công tác sưu tầm văn học dân gian của các dân tộc thiểu số.

Theo đó, từ năm 2023 đến nay, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã triển khai thực hiện 2 đợt tổng kiểm kê, lập được 29 phiếu về dân ca, dân vũ, dân nhạc và văn học dân gian và một số cuộc kiểm kê chuyên đề riêng đối với quan làng, sình ca, then...; sưu tầm, phô tô, chụp ảnh được hơn 200 file, sách về các thể loại văn học dân gian các dân tộc trên địa bàn tỉnh của 140 lượt nghệ nhân, chủ thể văn hóa.

Cùng đó, Hội Văn học Nghệ thuật và Nhà báo tỉnh cũng biên tập, xuất bản nhiều cuốn sách về văn học dân gian như cuốn "Truyện cổ dân gian xứ Lạng" năm 2024, cuốn "Những tích truyện cổ trong lẩu then xứ Lạng" của tác giả Hoàng Việt Bình và cuốn " Dân ca Nghi lễ của người Tày ở Lạng Sơn" của tác giả Lộc Bích Kiệm năm 2025...; tổ chức 2 hội thảo "nâng cao chất lượng, hiệu quả nghiên cứu, sưu tầm biên soạn tác phẩm, công trình văn học dân gian của các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh" vào tháng 12/2025 và "nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và phát huy giá trị văn học dân gian các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn thông qua các văn bản chép tay, tư liệu hán nôm, dân ca, nghi lễ cộng đồng" tháng 6/2026.

Những kết quả trên đã góp phần quan trọng trong việc nhận diện, hệ thống hóa và lưu giữ kho tàng văn học dân gian của các dân tộc trên địa bàn tỉnh. Qua đó, nhiều giá trị văn học dân gian có nguy cơ mai một đã được ghi chép, tư liệu hóa và giới thiệu rộng rãi đến công chúng. Đây là nền tảng quan trọng để tiếp tục triển khai hiệu quả Đề án bảo tồn và phát huy giá trị văn học dân gian các dân tộc thiểu số trong những năm tới.

Có thể khẳng định, văn học dân gian các dân tộc Lạng Sơn không chỉ là di sản quý báu phản ánh lịch sử, đời sống, phong tục, tín ngưỡng và tâm hồn của cộng đồng các dân tộc mà còn là nguồn lực văn hóa quan trọng phục vụ phát triển bền vững. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị văn học dân gian sẽ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa xứ Lạng, làm giàu đời sống tinh thần của Nhân dân và tạo nền tảng để các giá trị truyền thống tiếp tục được trao truyền, lan tỏa trong xã hội hiện đại.

ĐỨC TÂM