Giữ hồn cốt văn hóa Việt trong dòng chảy số hóa

Nền tảng số mở rộng “biên độ sống” của văn hóa

Những năm gần đây, chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh, bất kỳ ai cũng có thể trở thành người kể chuyện văn hóa di sản. Từ các video ngắn giới thiệu di tích, lễ hội, đến những podcast kể chuyện lịch sử, hay các bộ ảnh tái hiện trang phục truyền thống… văn hóa Việt đang hiện diện ngày càng dày đặc trên các nền tảng số.

Theo PGS.TS Phạm Quang Long, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, điểm đáng chú ý là không gian số đã phá vỡ những giới hạn vốn có của hoạt động văn hóa truyền thống. Nếu trước đây, việc tiếp cận di sản phụ thuộc vào không gian vật lý, bảo tàng, sân khấu, lễ hội thì nay, mọi thứ có thể được “đưa lên mạng” và tiếp cận công chúng một cách nhanh chóng, rộng rãi.

PGS.TS Phạm Quang Long, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội trao đổi tại Chương trình thời sự với chủ đề “Phát huy tinh thần đại đoàn kết và văn hóa Việt trong kỷ nguyên mới”. Ảnh: Thanh Hải

Không gian số vì vậy không chỉ là công cụ truyền tải, mà còn trở thành môi trường để văn hóa tiếp tục vận động. Người trẻ, với lợi thế về công nghệ và khả năng sáng tạo, đang đóng vai trò ngày càng rõ nét. Họ làm mới những giá trị truyền thống bằng ngôn ngữ hiện đại, từ hình ảnh, âm thanh đến cách kể chuyện.

Thực tế cho thấy, nhiều nội dung về văn hóa Việt đã thu hút hàng triệu lượt xem, chia sẻ. Điều này không chỉ góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam, mà còn khơi dậy sự quan tâm, tự hào văn hóa trong cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, chính sự “mở” và “dễ tiếp cận” của không gian số cũng đặt ra không ít thách thức. Khi ai cũng có thể sản xuất và đăng tải nội dung, nguy cơ sai lệch, giản lược, thậm chí xuyên tạc giá trị văn hóa là điều khó tránh khỏi.

Ở góc độ quản lý di sản, Tiến sĩ Phạm Cao Quý, Trưởng phòng Quản lý Di sản văn hóa phi vật thể (Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) nhấn mạnh: “Trong quá trình số hóa và sáng tạo nội dung văn hóa, luôn tồn tại ranh giới giữa đổi mới và giữ gìn bản sắc. Nếu không cẩn trọng, việc làm mới có thể dẫn đến sai lệch, thậm chí làm biến dạng giá trị truyền thống”.

Tiến sĩ Phạm Cao Quý, Trưởng phòng Quản lý Di sản văn hóa phi vật thể (Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch). Ảnh: Thanh Hải

Theo Tiến sĩ Phạm Cao Quý, di sản văn hóa phi vật thể vốn gắn với cộng đồng, được hình thành và truyền lại qua nhiều thế hệ. Khi đưa lên không gian số, nếu thiếu sự nghiên cứu, kiểm chứng, rất dễ xảy ra tình trạng “sân khấu hóa” hoặc cắt ghép tùy tiện.

“Một trong những vấn đề đáng lưu ý hiện nay là tình trạng “phi bối cảnh” trong việc quảng bá di sản. Không ít nơi, với mục đích giới thiệu, đã đưa các nghi lễ mang tính thiêng ra trình diễn trên sân khấu hoặc trong các sự kiện không phù hợp. Dẫn chứng như việc mời thầy cúng thực hiện nghi lễ trong không gian hội nghị có thể vô tình vi phạm những nguyên tắc cơ bản, bởi nhiều nghi lễ chỉ được thực hành trong không gian thiêng và hoàn cảnh nhất định. Nếu thiếu hiểu biết, việc quảng bá không những không hiệu quả mà còn làm sai lệch giá trị di sản”, Tiến sĩ Phạm Cao Quý phân tích.

Trong bối cảnh hiện nay, cách tiếp cận di sản cũng đang chuyển từ mô hình quản lý truyền thống sang quản trị hiện đại, lấy cộng đồng làm trung tâm. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, ban hành cơ chế, chính sách và tạo điều kiện; còn cộng đồng là chủ thể trực tiếp bảo vệ, thực hành, phát huy di sản.

Do đó, một trong những giải pháp quan trọng là nâng cao nhận thức cho cộng đồng và các chủ thể nắm giữ di sản, giúp họ hiểu rõ giá trị văn hóa cũng như các quy định pháp luật liên quan. Khi có đủ hiểu biết, chính họ sẽ là người đưa ra quyết định đúng đắn: Cái gì nên làm, cái gì không; đâu là sáng tạo phù hợp, đâu là lệch chuẩn cần tránh.

Đặc biệt, với các di sản đã được UNESCO ghi danh, việc bảo vệ và phát huy giá trị còn phải tuân thủ các cam kết quốc tế, trong đó có Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể. Điều này càng đặt ra yêu cầu cao hơn về tính chuẩn mực và trách nhiệm trong quá trình số hóa, quảng bá di sản.

Theo Tiến sĩ Phạm Cao Quý, trong môi trường số, nơi thông tin lan truyền với tốc độ rất nhanh, nếu nội dung sai lệch được phổ biến, hệ lụy sẽ rất lớn. Vì vậy, việc sáng tạo nội dung về di sản không thể tùy tiện, mà cần dựa trên hiểu biết, tôn trọng và tuân thủ các nguyên tắc cốt lõi.

Xây dựng hệ sinh thái văn hóa số

Từ thực tế trên, các chuyên gia đều thống nhất rằng, để văn hóa Việt phát triển lành mạnh trên không gian số, yếu tố then chốt vẫn là con người - từ người làm quản lý, người sáng tạo nội dung đến chính cộng đồng thực hành di sản. Đây cũng là nền tảng để văn hóa truyền thống có thể được lan tỏa một cách bền vững trong kỷ nguyên số.

Một vấn đề khác được đặt ra là cần xây dựng một hệ sinh thái văn hóa số đồng bộ, trong đó có sự tham gia của nhiều chủ thể: Cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu, nghệ nhân, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng sáng tạo nội dung.

Theo Tiến sĩ Phạm Cao Quý, việc xây dựng cơ sở dữ liệu số về di sản là rất cần thiết. Đây sẽ là nguồn tư liệu chính thống, giúp người làm nội dung có cơ sở tham khảo, đồng thời hỗ trợ công tác quản lý, bảo tồn.

Phiên livestream trình diễn nghệ thuật hát xoan Phú Thọ trong chương trình “Nét đẹp Việt mùa 3” tạo sức hút với khán giả trên nền tảng số. Ảnh: BTC

PGS.TS Phạm Quang Long cho rằng, để văn hóa Việt Nam phát triển lành mạnh trên không gian mạng, yêu cầu đặt ra là phải có chính sách và định hướng rõ ràng. Dẫn lại tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” và “Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”, ông nhấn mạnh đây chính là định hướng xuyên suốt trong việc gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa dân tộc trong mọi bối cảnh, kể cả môi trường số.

Theo PGS.TS Phạm Quang Long, di sản là một thực thể sống, không chỉ thuộc về quá khứ hay bị “đóng khung” trong bảo tàng. Bảo tồn phải đi đôi với phát huy, nhưng phát huy không được làm sai lệch bản chất, cũng không thể tách rời đời sống đương đại.

Trong bối cảnh công nghệ thông tin bùng nổ, yêu cầu quản lý và định hướng càng trở nên cấp thiết. Điều này không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành Văn hóa, mà cần sự vào cuộc đồng bộ từ đào tạo nguồn nhân lực, xây dựng chính sách cụ thể đến thiết lập cơ chế điều tiết phù hợp, nhằm bảo đảm các giá trị văn hóa được phát huy đúng hướng.

Đặc biệt, trong xu thế toàn cầu hóa, không gian số không chỉ là nơi lan tỏa văn hóa Việt mà còn là môi trường giao thoa với nhiều nền văn hóa khác. Vì vậy, việc giữ vững bản sắc, tránh nguy cơ “hòa tan” trở thành yêu cầu xuyên suốt trong quá trình số hóa và phát triển văn hóa hiện nay.

Mộc Miên