Tế Cửu Khúc - nghi lễ tạo nên điểm nhấn rực rỡ cho Lễ hội Hoa Lư

Nghi lễ tế Cửu Khúc. (Nguồn: Sở Văn hóa, Du lịch và Thể thao tỉnh Ninh Bình)

Lễ hội Hoa Lư, diễn ra hằng năm từ ngày 8-10/3 âm lịch tại Ninh Bình, từ lâu đã trở thành một trong những lễ hội truyền thống tiêu biểu của vùng đất cố đô.

Trong không gian linh thiêng và trang trọng ấy, Lễ tế Cửu Khúc nổi bật như một điểm nhấn đặc sắc, kết tinh nhiều giá trị văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng độc đáo.

Không chỉ là một nghi lễ tưởng niệm công đức của Vua Đinh Tiên Hoàng và các bậc tiền nhân, tế Cửu Khúc còn là biểu tượng sống động cho sức sống bền bỉ của di sản văn hóa dân tộc trong đời sống đương đại.

Dấu ấn cung đình trong lòng dân gian

Theo các tài liệu lịch sử, Lễ tế Cửu Khúc có nguồn gốc từ nghi thức tế lễ cung đình thời Đinh, sau đó được dân gian hóa và lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Chính sự giao thoa giữa yếu tố cung đình trang nghiêm và tín ngưỡng dân gian gần gũi đã tạo nên nét độc đáo hiếm có của nghi lễ này.

Tế Cửu Khúc không đơn thuần là một nghi lễ tế tự, mà còn là một loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian đặc sắc, kết hợp hài hòa giữa nghi thức tế lễ với ca hát, múa và âm nhạc.

Nghi lễ được tổ chức tại đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng, thuộc Khu di tích lịch sử văn hóa Cố đô Hoa Lư. Trong không gian lung linh của ánh đèn vào buổi tối, các đồ tế lễ được chiếu sáng tạo nên vẻ đẹp huyền ảo, tôn nghiêm. Tế Cửu Khúc vì thế không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn có giá trị thẩm mỹ cao, tạo ấn tượng mạnh mẽ đối với người tham dự.

Tên gọi “Cửu Khúc” theo quan niệm dân gian mang ý nghĩa là chín khúc ca, tượng trưng cho sự trọn vẹn, viên mãn. Khác với các nghi thức tế lễ thông thường, tế Cửu Khúc là hình thức “vừa tế vừa ca,” bao gồm chín khúc ca múa, một lần thượng hương, ba lần dâng rượu và một lần dâng trà.

Toàn bộ nghi lễ được xây dựng công phu với 218 câu hát, chia thành chín khúc: nguyên hòa, thái hòa, thọ hòa, dự hòa, ninh hòa, hài hòa, an hòa, thuần hòa, ung hòa, kết thúc bằng bản chung tán tổng kết. Nội dung các khúc ca được viết theo lối văn cổ, sử dụng cả chữ Hán và chữ Nôm, thể hiện chiều sâu văn hóa và tri thức của cha ông.

Âm nhạc trong tế Cửu Khúc mang đậm màu sắc truyền thống, với lối hát gần với ca trù hoặc hát cửu đình, có nhạc lễ đệm và trống phách giữ nhịp. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa lời ca, động tác múa và nghi thức tế lễ tạo nên một tổng thể hài hòa, vừa trang nghiêm vừa giàu tính nghệ thuật. Đây chính là điểm khiến tế Cửu Khúc trở thành một di sản văn hóa phi vật thể đặc biệt, không chỉ có giá trị lịch sử mà còn mang ý nghĩa nghệ thuật sâu sắc.

Một điểm đáng chú ý khác là sự tham gia của cộng đồng trong nghi lễ. Mỗi đội tế thường có từ 17-21 người, đảm nhiệm nhiều vai trò khác nhau như chánh tế, bồi tế, thông xướng, họa xướng, chấp sự, nhạc công... Mỗi vị trí đều có chức năng riêng, đòi hỏi sự phối hợp chính xác và tinh thần trách nhiệm cao.

Những người tham gia phải là người có đạo đức tốt, am hiểu nghi lễ, gia đình không có tang chế, đồng thời phải luyện tập và thực hiện chay tịnh trước khi tham gia. Điều này cho thấy tính nghiêm cẩn và thiêng liêng của nghi lễ, đồng thời phản ánh quan niệm truyền thống về sự thanh sạch trong hoạt động tín ngưỡng.

Trước đây, tế Cửu Khúc được tổ chức kéo dài tới bảy đêm liên tiếp, mỗi đêm có thể diễn ra từ 7-10 tiếng đồng hồ. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, để phù hợp với quy mô và thời gian của lễ hội, nghi lễ đã được rút gọn. Từ 79 lễ tiết cổ, nay còn khoảng hơn 50 lễ tiết, với thời lượng khoảng 80-90 phút.

Dù được tinh giản, nghi lễ vẫn giữ được sự trang trọng, linh thiêng và những giá trị cốt lõi vốn có. Đây là một minh chứng cho khả năng thích ứng của di sản văn hóa trong đời sống hiện đại.

Thích ứng để tiếp nối

Hành trình tồn tại của tế Cửu Khúc không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Đã có thời kỳ nghi lễ này bị mai một, thậm chí thất truyền và xuất hiện nhiều dị bản khác nhau. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nghiên cứu, phục dựng và chuẩn hóa nghi lễ.

Năm 2017, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình đã phối hợp với các cơ quan chuyên môn tiến hành phục dựng tế Cửu Khúc trên cơ sở khoa học và tư liệu lịch sử. Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong việc hồi sinh một di sản quý báu của dân tộc.

Trong bối cảnh hiện nay, vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị của tế Cửu Khúc đang đặt ra nhiều thách thức.

Đội tế phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình tích cực tập luyện cho Lễ tế cửu khúc tại Lễ hội Hoa Lư năm 2026. (Ảnh: Hải Yến/TTXVN)

Trước hết là nguy cơ mai một do sự thay đổi của đời sống xã hội và sự thiếu hụt lực lượng kế cận. Nghi lễ này đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc và quá trình rèn luyện lâu dài, trong khi giới trẻ ngày nay ít có điều kiện tiếp cận và gắn bó với các hoạt động truyền thống. Bên cạnh đó, áp lực từ phát triển du lịch cũng có thể khiến nghi lễ bị “sân khấu hóa,” làm giảm đi tính thiêng vốn có.

Để bảo tồn hiệu quả, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan quản lý, các nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương. Trước hết, cần tiếp tục nghiên cứu, sưu tầm và hoàn thiện kịch bản nghi lễ trên cơ sở khoa học, đảm bảo tính chuẩn mực và phù hợp với truyền thống. Song song với đó là công tác truyền dạy, tập huấn cho thế hệ trẻ, tạo điều kiện để họ tham gia và tiếp nối di sản.

Việc gắn kết tế Cửu Khúc với hoạt động du lịch cũng cần được thực hiện một cách hợp lý. Thay vì thương mại hóa, cần xây dựng các chương trình trải nghiệm văn hóa có chiều sâu, giúp du khách hiểu và trân trọng giá trị của nghi lễ.

Công tác tuyên truyền, quảng bá cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về ý nghĩa của di sản.

Quan trọng hơn cả, việc bảo tồn tế Cửu Khúc không chỉ là giữ gìn một nghi lễ, mà còn là bảo vệ bản sắc văn hóa của vùng đất cố đô Hoa Lư.

Trong dòng chảy không ngừng của thời gian, những giá trị truyền thống luôn cần được nâng niu và gìn giữ. Tế Cửu Khúc, với tất cả chiều sâu lịch sử và vẻ đẹp nghệ thuật của mình, xứng đáng được bảo tồn và phát huy như một báu vật văn hóa. Đó không chỉ là trách nhiệm của riêng Ninh Bình, mà còn là trách nhiệm chung của cả cộng đồng trong việc gìn giữ di sản cho các thế hệ mai sau./.

(Vietnam+)