Giữ bản sắc để làm nên nét riêng Ba Lòng

Sợ một ngày người trẻ không còn biết

Làn điệu Tà Oải cất lên, những người lớn tuổi ở Ba Lòng vẫn nhớ cách lấy hơi, ngân giọng, nhớ những câu hát đã theo mình qua nhiều năm tháng. Với họ, đó là một phần đời sống của đồng bào Vân Kiều, Pa Kô được thế hệ trước truyền lại. Điều khiến họ trăn trở là số người còn am hiểu, thực hành được những làn điệu, cách diễn xướng truyền thống ngày càng lớn tuổi. Nếu không sớm có người tiếp nối, những câu hát, tiếng chiêng từng hiện diện trong đời sống bản làng có thể dần thưa vắng.

Mình biết được gì thì muốn truyền lại cho lớp trẻ cái đó. Người già rồi cũng đến lúc không còn sức để hát, để chỉ cho con cháu nữa. Nếu lớp trẻ không học thì sau này muốn tìm lại cũng khó… đó là suy nghĩ chung của những người lớn tuổi ở xã Ba Lòng.

Bảo tồn văn hóa không phải chỉ để lưu giữ quá khứ, mà phải làm cho văn hóa tiếp tục sống trong cộng đồng và được trao truyền cho thế hệ mai sau.

Ông Phan Thanh Liệu, Phó Chủ tịch UBND xã Ba Lòng

Nỗi lo ấy cũng được nhìn nhận trong quá trình triển khai các hoạt động gìn giữ bản sắc tại địa phương. Việc khai thác, giới thiệu và thực hành vốn truyền thống, nhất là các làn điệu dân ca Vân Kiều, Pa Kô vẫn còn hạn chế, trong khi những người đang nắm giữ vốn quý ấy không thể mãi chờ người kế tục. Việc gìn giữ không chỉ là ghi lại một bài hát hay phục dựng một tiết mục. Một làn điệu chỉ có thể đi cùng năm tháng khi còn người hát, có người hiểu và lớp kế cận sẵn lòng học để thực hành trong chính đời sống của mình.

Qua những buổi nghe người lớn tuổi kể, hướng dẫn và trực tiếp thực hành, nhiều bạn trẻ bắt đầu hiểu sâu hơn những điều vốn quen thuộc quanh mình. Một câu hát, nhịp chiêng giờ không còn đơn thuần là thứ từng nghe trong bản, mà phía sau đó là câu chuyện, tình cảm và cách cộng đồng Vân Kiều, Pa Kô gửi gắm đời sống qua nhiều thế hệ.

Nhiều bạn trẻ tại địa phương cho hay, trước đây nhiều nét truyền thống vẫn được nhìn thấy, nghe người lớn nhắc đến nhưng chưa hiểu hết ý nghĩa. Khi được giải thích và trực tiếp thực hành, các bạn mới nhận ra những điều tưởng chừng quen thuộc ấy lại chứa đựng nhiều câu chuyện về dân tộc mình.

"Khi hiểu đó là văn hóa của dân tộc mình, chúng em càng thấy quý. Em muốn học thêm để sau này mình còn biết, rồi có thể giới thiệu cho bạn bè, du khách hiểu hơn về quê mình.”... bạn trẻ Hồ Thị Tùng chia sẻ

Điều những người lớn tuổi mong mỏi đang dần có lời đáp. Người biết sẵn lòng truyền lại, lớp trẻ muốn học và hiểu những gì mình đang tiếp nhận; từ đó, khoảng cách giữa các thế hệ được nối bằng chính câu hát, tiếng chiêng của bản làng.

Những lớp tập huấn, những đợt trao truyền của các nghệ nhân luôn nhận được sự quan tâm của giới trẻ xã Ba Lòng, ở nơi đó giới trẻ không chỉ được hoà mình vào không gian văn hoá của đồng bào mà còn có thể ghi lại những làn điệu, kĩ năng đặc sắc nhất của dân tộc mình

Giữ bản sắc để mở đường cho du lịch

Xã Ba Lòng là nơi sinh sống của đồng bào Vân Kiều, Pa Kô với nhiều nét truyền thống được gìn giữ qua các thế hệ. Nhưng để những vốn quý ấy tạo nên dấu ấn riêng, điều cần thiết trước tiên là nhận diện đúng nguồn gốc, ý nghĩa và cách thực hành, tránh tình trạng sai lệch hoặc biến đổi theo thời gian.

Ông Phan Thanh Liệu, Phó Chủ tịch UBND xã Ba Lòng cho rằng những lớp tập huấn này đang tạo cơ hội để địa phương nhìn nhận đầy đủ hơn những gì cộng đồng đang nắm giữ. Điều đáng quý không nằm ở việc có thêm vài tiết mục biểu diễn, mà qua quá trình tìm hiểu, người dân có thể biết chính xác đâu là nét riêng của dân tộc mình, từ đó lựa chọn những yếu tố cần ưu tiên gìn giữ, phục dựng và trao truyền.

“Khi bà con, nhất là thế hệ trẻ, hiểu đúng giá trị văn hóa của dân tộc mình thì việc bảo tồn mới bền vững. Địa phương cũng có cơ sở để xác định những nét riêng, gìn giữ đúng bản sắc, tránh tình trạng mai một hoặc biến đổi không còn nguyên giá trị ban đầu”, ông Liệu nói.

Từ những vốn quý được nhận diện và gìn giữ đúng cách, địa phương có thể tính đến việc đưa bản sắc Vân Kiều, Pa Kô vào sản phẩm du lịch. Những làn điệu dân ca, tiếng cồng chiêng hay sinh hoạt truyền thống khi được giới thiệu trong chính không gian cộng đồng sẽ giúp du khách hiểu vùng đất qua câu chuyện của người dân nơi đây.

Ông Phan Thanh Liệu, Phó Chủ tịch UBND xã Ba Lòng trao giấy chứng nhận cho các học viên lớp tập huấn

Theo ông Liệu, hướng đi này phải đặt cộng đồng ở vị trí chủ thể. Những nét truyền thống không thể chỉ được dựng thành tiết mục phục vụ khách, mà trước hết phải hiện diện trong đời sống của đồng bào. Khi cái gốc được giữ, việc giới thiệu ra bên ngoài mới có chiều sâu, tạo dấu ấn riêng và có thể góp phần sinh kế cho người dân.

Định hướng xây dựng mô hình phát triển đời sống văn hóa các dân tộc thiểu số tại Ba Lòng cũng đặt trọng tâm vào những giá trị có nguy cơ mai một, phát huy vai trò của người am hiểu phong tục, già làng, trưởng bản, người có uy tín; đồng thời quan tâm việc trao truyền cho thế hệ kế tiếp. Trên nền tảng ấy, địa phương từng bước kết nối bản sắc cộng đồng với du lịch và sinh kế, nhưng không tách rời môi trường đã sinh ra và nuôi dưỡng nó.

Với những người lớn tuổi ở Ba Lòng, câu chuyện lớn ấy bắt đầu từ điều rất gần gũi: có thêm một người trẻ chịu ngồi nghe, học một câu hát, nhớ một nhịp chiêng và hiểu vì sao cha ông đã giữ chúng qua bao thế hệ. Người muốn truyền vẫn còn, người muốn học đã có. Đó là cách những thanh âm của bản làng được nối dài.

Mô hình phát triển đời sống văn hóa các dân tộc thiểu số tại Ba Lòng hướng đến khôi phục, trao truyền những nét truyền thống có nguy cơ mai một; phát huy vai trò của người am hiểu phong tục, già làng, trưởng bản và người có uy tín. Đây cũng là nền tảng để địa phương từng bước hình thành sản phẩm du lịch gắn với bản sắc và sinh kế cộng đồng.

VĨNH QUÝ