'Giọt nước tràn ly' khiến ông Trump chấm dứt lệnh ngừng bắn với Iran

Tối 6/7, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio và Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth đã tới Phòng Bầu dục để báo cáo với Tổng thống Donald Trump về việc nhiều tàu thương mại bị tấn công khi đi qua eo biển Hormuz theo tuyến phía nam sát bờ biển Oman.

Theo Wall Street Journal, trong số 3 tàu bị tấn công cách nhau chỉ vài giờ có một tàu chở khí đốt của Qatar.

Thông tin này khiến ông Trump tức giận và đặt câu hỏi với các cố vấn liệu Iran còn thực sự nghiêm túc theo đuổi các cuộc đàm phán với Mỹ hay không. Sau khi trao đổi, Tổng thống Mỹ kết luận câu trả lời là không.

Theo các quan chức Nhà Trắng, vụ tấn công được xem là "giọt nước tràn ly" sau nhiều tuần bất đồng giữa Washington và Tehran về cách thực hiện các điều khoản trong bản ghi nhớ được hai bên ký hồi giữa tháng 6.

Ngay trước khi lên đường tới Ankara tham dự hội nghị thượng đỉnh NATO, ông Trump đã phê chuẩn một loạt biện pháp cứng rắn, gồm nối lại các cuộc không kích và hủy cơ chế miễn trừ tạm thời đối với các lệnh trừng phạt dầu mỏ của Iran.

Ông cũng cảnh báo các mục tiêu quân sự có thể được mở rộng sang hạ tầng dân sự, trong đó có các nhà máy khử mặn.

Theo nội dung bản ghi nhớ, Iran cam kết bảo đảm hoạt động đi lại an toàn của tàu thương mại qua tuyến Vịnh Ba Tư - biển Oman trong thời hạn 60 ngày, đồng thời phối hợp với Oman và các quốc gia ven Vịnh xây dựng cơ chế quản lý hàng hải tại eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, văn bản không quy định cụ thể cách thức triển khai, dẫn tới những cách hiểu khác nhau giữa hai bên.

Iran cho rằng mình vẫn giữ vai trò trung tâm trong việc điều phối hoạt động hàng hải tại Hormuz, trong khi Mỹ coi điều khoản này là cơ sở để khôi phục hoàn toàn quyền tự do hàng hải tại khu vực.

Mâu thuẫn càng gia tăng khi Mỹ phối hợp với Oman và Tổ chức Hàng hải Quốc tế thiết lập tuyến hàng hải mới hoàn toàn nằm trong lãnh hải Oman, đồng thời khuyến khích tàu thương mại sử dụng tuyến đường này thay vì hành trình sát bờ biển Iran.

Ngày 25/6, tàu hàng Ever Lovely bị tấn công khi di chuyển gần bờ biển Oman. Mỹ cáo buộc Iran là thủ phạm và tiến hành các cuộc không kích nhằm vào nhiều mục tiêu ven biển Iran trong ngày 26/6.

Tehran sau đó đáp trả bằng các cuộc tập kích nhằm vào lực lượng Mỹ trong khu vực trước khi tình hình tạm lắng.

Theo số liệu của công ty theo dõi vận tải biển Kpler, lưu lượng tàu qua eo biển Hormuz trong tuần qua chỉ còn khoảng 30% so với mức hơn 100 lượt tàu mỗi ngày trước khi xung đột bùng phát.

Trong khi đó, Mỹ tiếp tục thúc đẩy các sáng kiến ngoại giao khác tại Trung Đông, trong đó có tiến trình hòa bình giữa Lebanon và Israel cũng như các cuộc thảo luận liên quan đến hỗ trợ tài chính dành cho Iran.

Theo bài viết, những diễn biến này khiến nhiều nhân vật theo đường lối cứng rắn tại Iran, đặc biệt là Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran, cho rằng Tehran đang dần đánh mất đòn bẩy chiến lược quan trọng nhất là quyền kiểm soát eo biển Hormuz.

Không chỉ thị trường năng lượng, đà giảm của giá dầu còn thu hút sự quan tâm của giới chính trị Mỹ.

Không lâu sau đó, 3 tàu hàng bị tấn công, trong đó tàu chở khí đốt của Qatar bị cháy khoang máy và phải sơ tán thủy thủ đoàn.

Theo chuyên gia Suzanne Maloney thuộc Viện Brookings, các vụ tấn công diễn ra đúng thời điểm Iran tổ chức lễ tang cố Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei và được xem là thông điệp thể hiện quyết tâm kiểm soát eo biển Hormuz.

Một số quan chức và chuyên gia Iran cũng cho rằng quyền kiểm soát Hormuz quan trọng hơn lợi ích kinh tế từ việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt.

Các diễn biến này được cho là khiến ông Trump thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận. Ngày 8/7, Tổng thống Mỹ tuyên bố ông đã dành cho Iran một tuần để tổ chức tang lễ nhưng Tehran lại đáp trả bằng các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại.

Phó tổng thống Mỹ JD Vance sau đó khẳng định Washington sẽ đáp trả nếu Iran tiếp tục nhắm mục tiêu vào tàu thuyền.

Theo chuyên gia Joel Rayburn thuộc Viện Hudson, Iran có thể đã đánh giá sai phản ứng của ông Trump khi cho rằng Tổng thống Mỹ sẽ không muốn mở rộng xung đột trước cuộc bầu cử giữa kỳ.

Trong khi đó, ông Ben Soodavar thuộc Đại học King's College London nhận định Mỹ hiện đứng trước hai lựa chọn. Một là mở rộng các cuộc không kích nhằm duy trì tự do hàng hải tại eo biển Hormuz. Hai là sử dụng sức ép quân sự để buộc Iran quay trở lại bàn đàm phán và hướng tới một thỏa thuận ngừng bắn mới.