Gìn giữ, truyền dạy và lan tỏa dân ca Xoan

Các nghệ nhân biểu diễn Hát Xoan ở đình cổ Hùng Lô phục vụ du khách quốc tế.

Một buổi sinh hoạt của Câu lạc bộ (CLB) Hát Xoan và dân ca Phú Thọ Hanh Cù, xã Thanh Ba diễn ra trong không khí đầm ấm. Tiếng trống, nhịp phách hòa cùng những làn điệu Xoan cổ quen thuộc tạo nên không gian văn hóa đậm bản sắc. Điều đặc biệt là người đứng lớp truyền dạy, hướng dẫn các hội viên lại là một thanh niên sinh năm 2000. Nguyễn Lưu Hoàng - Chủ nhiệm CLB Hát Xoan và dân ca Phú Thọ Hanh Cù được nhiều người biết đến như một trong những hạt nhân trẻ tích cực trong phong trào bảo tồn dân ca Xoan trên địa bàn tỉnh. Dù bận rộn với cuộc sống mưu sinh, nhưng tình yêu với Xoan đã giúp Hoàng khắc phục hoàn cảnh để cùng với các thành viên trong CLB đưa Xoan đến gần hơn với cộng đồng.

Tháng 4/2026, CLB Hát Xoan và dân ca Phú Thọ Hanh Cù chính thức được thành lập với 30 hội viên. Hoàng vừa là Chủ nhiệm, vừa là thành viên trẻ tuổi nhất của CLB. Trước đó nhiều năm, anh đã tích cực tham gia hướng dẫn, truyền dạy cho các CLB hát Xoan và dân ca trên địa bàn huyện Thanh Ba cũ, đồng thời trực tiếp dạy Hát Xoan cho học sinh, các đội văn nghệ quần chúng và nhiều tổ chức văn hóa nghệ thuật trong và ngoài tỉnh. Với Hoàng, bảo tồn Xoan không chỉ là gìn giữ những làn điệu cổ mà còn là truyền tình yêu di sản đến với thế hệ trẻ. Bởi vậy, ngoài các buổi sinh hoạt định kỳ, anh dành nhiều thời gian đến các trường học, khu dân cư để hướng dẫn, phổ biến các bài Xoan cơ bản. Anh Nguyễn Lưu Hoàng chia sẻ: “Muốn Xoan sống lâu bền thì phải có lớp kế cận. Khi người trẻ hiểu, yêu và tự hào về di sản quê hương, họ sẽ tiếp tục gìn giữ và lan tỏa giá trị tốt đẹp ấy”.

Còn ở phường Vân Phú - một trong những cái nôi của hát Xoan Đất Tổ, việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản được thực hiện đồng bộ, bài bản. Những năm qua, các phường Xoan gốc cùng các CLB trên địa bàn đã duy trì hàng trăm buổi sinh hoạt, trình diễn tại các di tích lịch sử, lễ hội truyền thống và các sự kiện chính trị, văn hóa quan trọng. Những hoạt động này không chỉ phục vụ Nhân dân, du khách mà còn góp phần đưa Xoan trở thành một phần đời sống tinh thần của cộng đồng. Đặc biệt, công tác truyền dạy cho thế hệ trẻ được chú trọng. Nhiều lớp học dành cho học sinh tiểu học, THCS, đoàn viên thanh niên được tổ chức thường xuyên với sự tham gia trực tiếp của các nghệ nhân. Các trường học cũng tích cực đưa nội dung tìm hiểu, trải nghiệm hát Xoan vào hoạt động ngoại khóa, giúp học sinh hiểu hơn lịch sử, giá trị của di sản quê hương. Bà Bùi Thị Kiều Nga - Trùm phường Xoan Thét cho rằng: “Muốn giữ được Xoan thì phải để Xoan hiện diện trong đời sống hằng ngày. Chúng tôi luôn chú trọng truyền dạy cho thế hệ trẻ, tổ chức sinh hoạt thường xuyên, tạo điều kiện để các em, các cháu được thực hành, biểu diễn. Khi người dân tự hào về di sản của quê hương mình thì việc bảo tồn sẽ trở thành nhu cầu tự thân của cộng đồng”.

Thực hiện Đề án gìn giữ, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại Hát Xoan Phú Thọ giai đoạn 2020-2025, tỉnh đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp từ tuyên truyền, truyền dạy, tư liệu hóa, phục hồi không gian diễn xướng đến hỗ trợ hoạt động của các phường Xoan và CLB. Công tác truyền dạy được đẩy mạnh với 14 lớp dành cho nghệ nhân các phường Xoan gốc, 28 lớp truyền dạy cho hạt nhân các CLB, giáo viên âm nhạc và nhiều đối tượng khác, thu hút gần 1.000 học viên tham gia. Đến nay, toàn tỉnh có 4 phường Xoan gốc với hơn 400 thành viên thường xuyên thực hành di sản và gần 40 CLB Hát Xoan và dân ca Phú Thọ cấp tỉnh.

Cùng với đó, việc đưa hát Xoan vào trường học được triển khai rộng khắp. Giáo viên âm nhạc từ bậc mầm non đến THCS trên địa bàn tỉnh đã được tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng truyền dạy hát Xoan. Nhiều liên hoan, hội thi, chương trình trải nghiệm được tổ chức thường xuyên, tạo môi trường để học sinh tiếp cận và thực hành di sản. Không gian văn hóa Xoan cũng từng bước được phục hồi, hoàn thiện. Các đình, miếu gắn với phường Xoan gốc được tu bổ khang trang. Nhiều tập tục, nghi lễ truyền thống được khôi phục. Các chương trình biểu diễn, trải nghiệm du lịch văn hóa được xây dựng, góp phần đưa Xoan đến gần hơn với du khách trong và ngoài nước.

Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng trống, nhịp phách và những câu hát dân ca Xoan vẫn vang lên từ làng quê đến thành thị. Thanh âm ấy được ví như nhịp đập của ký ức văn hóa, của niềm tự hào cội nguồn đang được các thế hệ người dân Đất Tổ gìn giữ, trao truyền và lan tỏa cho mai sau.

Hồng Nhung