Gìn giữ sắc chàm Mông Đen ở Ka Liệng

Cộng đồng người Mông Đen, xóm Ka Liệng, xã Đức Long có 63 hộ, 242 nhân khẩu. Nơi đây còn lưu giữ gần như nguyên vẹn bộ trang phục truyền thống. Trang phục truyền thống của họ lấy màu chàm đen làm chủ đạo. Vẻ đẹp của bộ trang phục nằm ở những đường nét khỏe khoắn, hoa văn được bố trí hài hòa và kỹ thuật thêu thủ công tinh xảo, tạo nên nét riêng biệt trong trang phục. Trong đó, nổi bật bởi sự hài hòa giữa sắc chàm trầm mặc và những điểm nhấn tinh tế.

Bộ trang phục gồm khăn đội đầu, áo, yếm, váy, xà cạp cùng trang sức bạc. Chiếc áo ba thân may bằng vải chàm không dùng cúc, hai vạt áo được vắt chéo và cố định bằng dải thắt lưng. Phía trong là chiếc yếm có cổ thêu hoa văn rực rỡ, đính những đồng bạc trắng, tạo điểm nhấn nổi bật trên nền chàm. Chiếc váy dài ngang gối với hàng trăm nếp gấp được tạo hoàn toàn thủ công, kết hợp xà cạp quấn quanh bắp chân bằng vải chàm và dây buộc thêu hoa văn, làm nên vẻ khỏe khoắn nhưng vẫn mềm mại, duyên dáng. Trang phục nam giới giản dị hơn với áo cổ tròn xẻ ngực, quần ống rộng và mũ đội đầu, phù hợp với đời sống lao động thường ngày.

Điều làm nên giá trị của bộ trang phục Mông Đen chính là sự kết tinh của cả một chuỗi tri thức dân gian và sự khéo léo của người phụ nữ. Trước đây, để hoàn thành một bộ trang phục bằng cách làm thủ công, các bà, các mẹ phải mất từ 3 - 4 tháng. Từ việc trồng lanh, tước vỏ lanh thành những sợi nhỏ chỉ 2 mm, giã mềm, nối sợi rồi đưa vào guồng se thành sợi tròn. Sợi lanh sau đó được nấu với nước tro bếp, vò sạch ở suối cho trắng muốt rồi mới đem dệt thành những vuông vải trắng và nhuộm chàm đen. Do làm thủ công hoàn toàn, mỗi năm một người chỉ khâu được từ 1 - 2 bộ váy áo mới, mỗi bộ váy có thể sử dụng trong nhiều năm. Ngày nay, sự xuất hiện của máy khâu giúp rút ngắn thời gian hoàn thành một bộ trang phục xuống còn khoảng từ 1 - 2 tháng. Dẫu vậy, những hoa văn hình khối đan xen trên nẹp áo, cổ yếm và thắt lưng vẫn đòi hỏi sự tỉ mỉ từ việc thêu thủ công của người phụ nữ.

Người Mông Đen xóm Ka Liệng bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc qua trang phục truyền thống.

Chị Hà Thị Huyên, xóm Ka Liệng chia sẻ: Từ nhỏ, tôi đã được mẹ dạy se sợi, thêu thùa, may vá trang phục truyền thống của dân tộc mình. Với người Mông Đen, mỗi bộ trang phục không chỉ để mặc mà còn là niềm tự hào về cội nguồn và bản sắc dân tộc. Hiện nay, người biết may, thêu không còn nhiều, mong những nét đẹp trên trang phục sẽ được lưu truyền cho các thế hệ sau, không bị mai một theo thời gian.

Trước nhịp sống hiện đại, hiện nay đa số người dân trong xóm Ka Liệng không còn mặc trang phục truyền thống trong sinh hoạt lao động hằng ngày. Bộ quần áo chàm thẫm thường chỉ xuất hiện vào các dịp lễ hội, đám cưới, tết, ngày hội đại đoàn kết toàn dân hoặc các sự kiện quan trọng. Đáng lo ngại hơn, những người am hiểu và thành thạo việc thêu thùa hoa văn cổ truyền trong xóm chỉ còn rất ít.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Hoàng Thị Nhuận, phường Tân Giang, trang phục của người Mông Đen chưa bị thị trường hóa, vẫn giữ được nét nguyên bản, không pha trộn các yếu tố trang trí hiện đại. Đây là một giá trị văn hóa rất cần được quan tâm bảo tồn. Nếu có những giải pháp phù hợp để gìn giữ và phát huy, cùng với việc nghiên cứu, bảo tồn ngôn ngữ, chữ viết và các giá trị truyền thống khác, xóm Ka Liệng hoàn toàn có thể trở thành điểm đến hấp dẫn, góp phần phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa tại địa phương.

Trang phục truyền thống không chỉ là dấu hiệu nhận diện của người Mông Đen mà còn là nơi lưu giữ ký ức, tri thức và bản sắc của cả một cộng đồng. Vì thế, gìn giữ sắc chàm ở Ka Liệng không đơn thuần là bảo tồn một bộ trang phục, mà là giữ lại những giá trị văn hóa đã được vun đắp qua nhiều thế hệ. Khi những đường kim được trao truyền và sắc chàm vẫn hiện diện trong đời sống hôm nay, bản sắc của người Mông Đen sẽ tiếp tục được gìn giữ cho mai sau.             

  Văn Hòa